صنعت فولاد در تنگنا؛ چشمانداز بازار در ماههای آینده
ساسان باقرپناه
صنعت فولاد همواره یکی از مهمترین شاخصهای سنجش وضعیت اقتصاد کشورها بوده است. تغییرات این بازار تنها وضعیت تولیدکنندگان فولاد را نشان نمیدهد، بلکه تصویری از شرایط ساختوساز، سرمایهگذاری صنعتی، پروژههای عمرانی، تولید و حتی انتظارات فعالان اقتصادی ارائه میکند. به همین دلیل، هرگاه بازار فولاد با رکود یا رونق مواجه میشود، معمولاً باید آن را فراتر از یک مسئله بخشی و به عنوان بازتابی از وضعیت عمومی اقتصاد مورد بررسی قرار داد.
بازار فولاد ایران امروز در شرایطی قرار گرفته است که همزمان از چند جهت تحت فشار قرار دارد. از یک سو تقاضای مؤثر در بسیاری از بخشهای مصرفکننده فولاد کاهش یافته و از سوی دیگر محدودیتهای انرژی، افزایش هزینههای تولید و کمبود نقدینگی، شرایط فعالیت را برای تولیدکنندگان و تجار دشوارتر کرده است.
نتیجه این وضعیت، بازاری است که نه از رونق برخوردار است و نه چشمانداز روشنی برای خروج سریع از رکود پیش روی خود میبیند.
در بخش فولاد ساختمانی، شرایط تا حد زیادی تحت تأثیر وضعیت بازار مسکن و ساختوساز قرار دارد. میلگرد، تیرآهن، نبشی، ناودانی و سایر مقاطع ساختمانی مستقیماً به حجم پروژههای عمرانی و ساختمانی وابستهاند.
در حالی که طی سالهای گذشته افزایش قیمت مسکن، کاهش قدرت خرید خانوارها، رشد هزینههای ساخت و محدود شدن منابع مالی، موجب کاهش سرعت اجرای بسیاری از پروژههای جدید شده است. طبیعی است که در چنین شرایطی مصرف واقعی فولاد ساختمانی نیز کاهش یابد.
بخش مهمی از تقاضایی که در سالهای گذشته بازار فولاد را فعال نگه میداشت، امروز دیگر وجود ندارد. بسیاری از سازندگان با احتیاط بیشتری فعالیت میکنند و سرمایهگذاران نیز تمایل کمتری به ورود منابع جدید به پروژههای ساختمانی دارند. در نتیجه بازار فولاد ساختمانی با کمبود تقاضای مؤثر مواجه شده است؛ موضوعی که در حجم معاملات و رفتار خریداران بهخوبی قابل مشاهده است.
اما شرایط در بخش فولاد صنعتی نیز چندان متفاوت نیست. برخلاف تصور عمومی، کاهش تقاضا تنها محدود به ساختمان نیست. صنایع مصرفکننده ورقهای فولادی، فولادهای آلیاژی، لولهها، تجهیزات صنعتی و قطعات فلزی نیز با چالشهای مشابهی روبهرو هستند. کاهش سرمایهگذاری صنعتی، دشواری تأمین مالی، افزایش هزینههای تولید و ابهام نسبت به آینده اقتصادی موجب شده است بسیاری از واحدهای تولیدی برنامههای توسعهای خود را به تعویق بیندازند.
در اقتصاد، مصرف فولاد صنعتی ارتباط مستقیمی با سرمایهگذاری دارد. هر زمان سرمایهگذاری در صنایع، زیرساختها و طرحهای توسعهای افزایش یابد، مصرف فولاد نیز رشد میکند. اما زمانی که بنگاهها به جای توسعه به فکر حفظ بقا باشند، طبیعی است که تقاضا برای بسیاری از مواد اولیه و کالاهای سرمایهای از جمله فولاد کاهش پیدا کند.
از سوی دیگر، صنعت فولاد همچنان با یکی از مهمترین چالشهای ساختاری خود یعنی محدودیت انرژی مواجه است. قطعی برق در فصول گرم و محدودیت گاز در فصول سرد، طی سالهای اخیر به بخشی از واقعیت فعالیت این صنعت تبدیل شده است. فولاد صنعتی انرژیبر است و هرگونه اختلال در تأمین پایدار انرژی مستقیماً بر تولید، هزینه تمامشده و بهرهوری اثر میگذارد.
مشکل اصلی آن است که محدودیت انرژی تنها به کاهش تولید منجر نمیشود. توقف خطوط، کاهش بهرهوری تجهیزات، افزایش هزینههای سربار، تأخیر در تحویل سفارشها و از دست رفتن بخشی از ظرفیت عملیاتی شرکتها نیز از پیامدهای آن است. به بیان دیگر، تولیدکننده نه تنها با رکود بازار روبهروست، بلکه همزمان باید هزینههای بیشتری نیز تحمل کند.
این شرایط از منظر اقتصادی یکی از دشوارترین وضعیتهای ممکن برای یک صنعت محسوب میشود؛ زیرا کاهش تقاضا و افزایش هزینهها به طور همزمان رخ دادهاند. در چنین فضایی، تولیدکنندگان امکان انتقال کامل افزایش هزینهها به مصرفکننده را ندارند و ناچار میشوند بخشی از فشار را در قالب کاهش حاشیه سود تحمل کنند. تداوم این وضعیت میتواند بر سرمایهگذاری، نوسازی تجهیزات و توسعه ظرفیتهای تولیدی نیز اثر منفی بگذارد.
در ماههای آینده نیز به نظر میرسد مهمترین چالش بازار فولاد همچنان ضعف تقاضای مؤثر باشد. حتی اگر نوسانات نرخ ارز یا محدودیتهای عرضه موجب افزایش مقطعی قیمت برخی محصولات شود، این موضوع لزوماً به معنای رونق بازار نخواهد بود. رونق واقعی زمانی شکل میگیرد که مصرف، سرمایهگذاری و حجم معاملات واقعی افزایش پیدا کند؛ متغیرهایی که فعلاً نشانههای قدرتمندی از رشد آنها مشاهده نمیشود.
با این حال، فعالان بازار فولاد نیز ناچارند استراتژیهای خود را با شرایط جدید تطبیق دهند. دورهای که صرفاً با رشد نرخ ارز میشد انتظار رونق بازار را داشت، تا حد زیادی به پایان رسیده است. در بازارهای رکودی، مدیریت نقدینگی، ک
نترل موجودی انبار، اعتبارسنجی مشتریان و پرهیز از فروشهای اعتباری پرریسک اهمیت بیشتری از پیشبینی روزانه قیمتها پیدا میکند.
برای تاجران فولاد، مهمترین دارایی در ماههای آینده نه انبارهای بزرگتر، بلکه نقدینگی بیشتر، مشتریان خوشحسابتر و ریسک کمتر خواهد بود. همچنین توسعه بازارهای جدید، حفظ مشتریان موجود، تمرکز بر بخشهای صنعتی و پرهیز از معاملات پرریسک میتواند به عبور از این دوره کمک کند. تجربه نشان داده است شرکتهایی که در دوران رکود بتوانند نقدینگی، اعتبار و سهم بازار خود را حفظ کنند، در نخستین موج رونق اقتصادی بیشترین بهره را خواهند برد.
واقعیت آن است که مسئله امروز صنعت فولاد تنها قیمت یا حتی انرژی نیست. فولاد امروز بازتابی از وضعیت سرمایهگذاری، ساختوساز، تولید و فضای کسبوکار کشور است. تا زمانی که موتورهای اصلی رشد اقتصادی دوباره به حرکت درنیایند، بازار فولاد نیز با محدودیت تقاضا مواجه خواهد بود. به همین دلیل، چالش امروز فولاد بیش از آنکه فولادی باشد، اقتصادی است.
