نفت خاورمیانه در حالت آمادهباش
سکینه مهرائی
افزایش شتاب صادرات نفت خام در خاورمیانه، همزمان با تشدید تنشهای ژئوپلیتیکی میان ایران و آمریکا، بار دیگر جایگاه راهبردی تنگه هرمز را در کانون توجه بازار جهانی انرژی قرار داده است.
تازهترین دادهها نشان میدهد کشورهای نفتخیز منطقه با فعالسازی برنامههای اضطراری عرضه، تلاش میکنند پیش از هرگونه اختلال احتمالی در مسیرهای حیاتی انتقال نفت، محمولههای بیشتری را به بازارهای مصرف نزدیک کنند؛ راهبردی که هم بُعد اقتصادی دارد و هم پیام سیاسی روشنی به بازار مخابره میکند.
به گزارش عصراقتصاد، بر اساس گزارش فایننشالتایمز به نقل از شرکت ردیابی محمولههای انرژی «کپلر»، صادرات نفت ایران در ماه فوریه به حدود ۲.۲ میلیون بشکه در روز رسیده است؛ رقمی که نسبت به میانگین سهماهه پیش از آن، رشدی ۵۰ درصدی را نشان میدهد. این افزایش قابل توجه در حالی رخ داده که فضای مذاکرات هستهای همچنان مبهم است و همزمان تهدیدهای متقابل میان تهران و واشنگتن شدت گرفته است. ایران بهعنوان یکی از اعضای اوپک، با این اقدام نشان داده که در شرایط عدم قطعیت ژئوپلیتیکی، حفظ و حتی تقویت جریان درآمدهای نفتی را در اولویت قرار داده است.
در همین چارچوب، سایر تولیدکنندگان بزرگ خاورمیانه نیز مسیر مشابهی را دنبال میکنند. دادههای کپلر حاکی از آن است که عربستان سعودی در ماه جاری میلادی حدود ۷ میلیون بشکه در روز نفت صادر کرده که بالاترین سطح صادرات این کشور از سال ۲۰۲۳ تاکنون محسوب میشود.
افزایش همزمان صادرات ایران، عربستان و امارات بازار جهانی نفت را در برابر ریسک تنش تنگه هرمز آماده میکند و بازیگران انرژی را به تحرک پیشدستانه وامیدارد
امارات متحده عربی نیز در ماه فوریه در آستانه ثبت رکوردی نزدیک به ۳.۵ میلیون بشکه در روز قرار گرفته است. این ارقام نشان میدهد که بزرگترین تولیدکنندگان اوپک، پیش از آنکه بازار با شوک احتمالی مواجه شود، در حال پررنگتر کردن حضور خود در زنجیره عرضه جهانی هستند.
ریشه این تحرکات را باید در نگرانی مشترک بازار از سناریوی بسته شدن یا محدود شدن تردد نفتکشها در تنگه هرمز جستوجو کرد. این آبراه باریک، شاهراه انتقال حدود یکپنجم نفت خام دریابرد جهان است و هرگونه اختلال در آن میتواند بلافاصله توازن عرضه و تقاضا را برهم بزند.
مقامهای ایرانی هشدار دادهاند که در صورت حمله احتمالی دولت ترامپ به ایران، سطح درگیریها افزایش خواهد یافت و یکی از گزینههای مطرح، محدودسازی عبور نفتکشها از هرمز است؛ سناریویی که میتواند بازار جهانی نفت را با آشفتگی جدی مواجه کند.
در عین حال، کانال دیپلماسی بهطور کامل بسته نشده است. نمایندگان ایران و آمریکا روز پنجشنبه در ژنو سومین دور مذاکرات هستهای را برگزار کردند. با وجود ادامه این گفتوگوها، پیام بازار روشن است: تولیدکنندگان بزرگ منطقه ترجیح میدهند منتظر نتیجه مذاکرات نمانند و از هماکنون خود را برای بدترین سناریوها آماده کنند. به تعبیر تحلیلگران، این یک «بیمه عرضه» کوتاهمدت در برابر ریسکهای ژئوپلیتیکی است.
احتمال افزایش تولید نفت عربستان
ریچارد برونز، مدیر بخش ژئوپلیتیک در شرکت مشاورهای انرژی «اسپکتس»، این اقدامات را «گامهای احتیاطی» توصیف کرده و معتقد است هدف اصلی آنها اطمینان از تداوم عرضه نفت شرکت آرامکوی عربستان و سایر تولیدکنندگان، حتی در صورت سرایت تنشهای سیاسی به بازار انرژی است. به گفته او، نزدیکتر کردن محمولههای نفتی به مراکز اصلی تقاضا، میتواند زمان واکنش بازار به شوکهای احتمالی را افزایش داده و از جهشهای ناگهانی قیمت جلوگیری کند.
با این حال، بازار جهانی نفت بهدقت هرگونه تصمیم عربستان و امارات را بهعنوان دو بازیگر کلیدی اوپک رصد میکند. افزایش صادرات لزوماً به معنای افزایش رسمی تولید نیست، اما میتواند سیگنالی از آمادگی این کشورها برای انعطافپذیری بیشتر در عرضه باشد. تجربه سال گذشته نیز نشان میدهد که این رویکرد برای ریاض ناآشنا نیست. عربستان پیش از حمله رژیم صهیونیستی به ایران نیز صادرات خود را افزایش داده بود، اما اعلام کرد بشکههای اضافی لزوماً وارد بازار رسمی نشده و در سهمیههای عرضه به مشتریان لحاظ نمیشود.
ناظران بازار معتقدند موج اخیر افزایش صادرات، تکرار همان راهبرد است؛ راهبردی که هدف آن حفظ ثبات ظاهری بازار و جلوگیری از شکلگیری انتظارات تورمی شدید در قیمت نفت است. در شرایطی که اقتصاد جهانی هنوز با پیامدهای تورم بالا، رشد شکننده و نااطمینانیهای ژئوپلیتیکی دستوپنجه نرم میکند، هر شوک قیمتی جدید میتواند اثرات زنجیرهای گستردهای بر اقتصادهای واردکننده انرژی برجای بگذارد.
برای ایران، افزایش صادرات نفت در این مقطع، افزون بر بُعد اقتصادی، حامل پیام سیاسی نیز هست. تهران با رساندن بارگیری نفت خام و میعانات به ۲.۲ میلیون بشکه در روز، نشان میدهد که حتی در فضای فشار و تهدید، توان حفظ و توسعه کانالهای صادراتی خود را دارد.
این موضوع میتواند در معادلات مذاکراتی نیز نقش ایفا کند، چراکه سطح صادرات یکی از متغیرهای مهم در ارزیابی اثربخشی تحریمها و اهرمهای فشار به شمار میرود.
در مجموع، آنچه امروز در بازار نفت خاورمیانه دیده میشود، ترکیبی از احتیاط، پیشدستی و پیامرسانی است. کشورهای منطقه میکوشند با افزایش صادرات و فعالسازی برنامههای اضطراری، اثر هرگونه اختلال احتمالی در تنگه هرمز را کاهش دهند؛ تلاشی که اگرچه ممکن است در کوتاهمدت به ثبات عرضه کمک کند، اما همچنان این واقعیت را تغییر نمیدهد که سرنوشت بازار جهانی نفت بیش از هر زمان دیگری به تحولات سیاسی و امنیتی خلیج فارس گره خورده است.
