نگاهی به الزامات توسعه پایدار در بخش معدن و صنایع معدنی و همراستایی آن با محورهای جشنواره ایران- ایما
مجید وفاییفرد؛ مجری طرح زیستبوم نوآوری و فناوری بخش معدن و صنایع معدنی (ایمینو)
براساس گزارشهای معتبر بینالمللی، از جمله گزارش اخیر سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) که در واپسین روزهای سال ۲۰۲۵ درباره پیامدهای محیطزیستی و اجتماعی بخشهای صنعتی منتشر شده، معدن و صنایع معدنی در زمره پرریسکترین و اثرگذارترین بخشها از منظر پایداری، ایمنی، حقوق نیروی کار و حکمرانی قرار دارند. استمرار فعالیت این بخش در سطح ملی و جهانی، مستلزم بازطراحی رویکردها با محوریت نوآوری، فناوری و تحول ساختاری است.
به گزارش عصر اقتصاد به نقل از روابط عمومی ایمینو، چالشهای انباشتهشده در بخش معدن، از تخریب محیطزیست تا مخاطرات ایمنی و تعارضات اجتماعی، ماهیتی پیچیده، چندبعدی و فناورانه دارند و با ابزارهای سنتی قابل حل نیستند. در غیاب یک سازوکار نظاممند برای جذب و هدایت نوآوری، ریسکهای مذکور میتوانند به تهدیدی برای بهرهوری، سرمایهگذاری و مشروعیت و مسئولیتهای اجتماعی معادن تبدیل شوند.
راهبردها و نقش جشنواره ایدههای ارزشافزای معدن ایران- ایما
جشنواره ایما (InnoMine 5) که برنامهریزی اجرای آن از آغاز سال ۱۴۰۴ در ایمینو به نیابت از ایمیدرو بهعنوان یک پلتفرم ملی نوآوری در بخش معدن فعال شد، پاسخی عملی و بومی به این چالشها ارائه میدهد.
با رونمایی پوستر جشنواره و فراخوان جذب ایدهها در مرداد۱۴۰۴ فرایند جذب ایده تا هفته اول دیماه جاری انجام شد و با ارسال ایدهها برای داوری به موسسه یونیدرو دانشگاه تهران برگزاری جشنواره در نیمه دوم بهمنماه برنامهریزی شده است.
اهداف کلان پویش ایما(جشنواره ایدههای ارزشافزای معدن و صنایع معدنی ایران- INNOMINE 5) شامل ۲ محور اصلی برگرفته از کلانروندهای جهانی معدن بهشرح زیر طراحی شد؛
۱. توسعه پایدار( انرژی و حل ناترازیها؛ آب ،محیطزیست؛ اقتصاد چرخشی و پسماند؛ تابآوری، بهره وری و راهبردهای اقتصادی و مدیریتی و …
۲. تحول دیجیتال( هوشمندسازی؛ هوش مصنوعی و کلان داده؛ رباتیک و فناوریهای خودران و…)
تمرکز همزمان ایما بر دو محور «توسعه پایدار» و «تحول دیجیتال» موجب میشود: ریسکهای محیطزیستی و اجتماعی به فرصتهای نوآورانه تبدیل شوند؛ فناوریهای دیجیتال بهعنوان ابزار کاهش ریسک و افزایش بهرهوری بهکار گرفته شوند؛ ارتباط میان صنعت، دانشگاه و استارتآپها بهصورت مسئلهمحور و هدفمند برقرار شود.
اقداماتی نظیر ریورسپیچ (تعریف چالش توسط صنعت) و لیگ رباتیک معدنی (آزمون عملی راهکارهای فناورانه) ایما را از سطح سیاستگذاری نظری به سطح حل مسئله واقعی ارتقا دادهاند.
توصیههای سیاستی
• نهادینهسازی ایما بهعنوان ابزار رسمی نوآوری و تحول در بخش معدن؛
• پیوند خروجیهای ایما با برنامههای توسعه پایدار، ESG و تحول دیجیتال ایمیدرو؛
• حمایت هدفمند از ایدهها و استارتآپهای منتخب در حوزه کاهش ریسکهای محیطزیستی و ایمنی؛
• استفاده از ایما بهعنوان ویترین بینالمللی نوآوری معدن ایران در تعاملات علمی و فناورانه،
تبیین و همراستایی محورهای ایما با کلان روندهای گزارش OECD
مقاله OECD بهصورت نظاممند نشان میدهد بخش معدن و صنایع استخراج کانی، فلز و دیگر منابع طبیعی زیرزمینی در سطح جهانی، بیشترین شدت و همزمانی اثرات منفی محیطزیستی، اجتماعی، ایمنی، حقوق کار و حکمرانی را داراست. این محورها دقیقا همان نقاطی هستند که دو محور بنیادین ایما آنها را هدف قرار دادهاند:
الف) محور «توسعه پایدار» در ایما
در گزارش OECD، مهمترین چالشهای بخش معدن شامل موارد زیر است:
تخریب محیطزیست و اکوسیستمها؛ آلودگی آب، خاک و هوا؛ پسماندها و باطلههای معدنی؛ ریسکهای سلامت و ایمنی نیروی انسانی؛ تعارض با جوامع محلی و مسائل اجتماعی.
محور توسعه پایدار در ایما دقیقاناظر بر ارائه راهکارهای نوآورانه برای کاهش اثرات محیطزیستی عملیات معدنی، افزایش بهرهوری منابع (آب، انرژی، مواد)، بازیابی ارزش از باطلهها و پسماندها، ارتقای ایمنی و سلامت نیروی کار، تقویت مسئولیت اجتماعی و تعامل معدن با جامعه.
به بیان سیاستی، ایما در این محور، گذار از معدنکاری پرریسک به معدنکاری مسئولانه و پایدار را هدفگذاری کرده است؛ همان گذاری که OECD آن را شرط تداوم فعالیت بخش معدن در آینده میداند.
ب) محور «تحول دیجیتال» در ایما
مقاله OECD بهصراحت تأکید میکند که بدون ابزارهای دیجیتال، دادهمحور و فناورانه، مدیریت ریسکهای پیچیده بخش معدن عملا ممکن نیست. در این چارچوب، تحول دیجیتال بهعنوان توانمندساز توسعه پایدار معرفی میشود.
محور تحول دیجیتال در ایما پاسخ مستقیم به این ضرورت است و شامل هوشمندسازی فرآیندهای اکتشاف، استخراج و فرآوری، پایش برخط ایمنی، محیطزیست و تجهیزات، کاهش حضور نیروی انسانی در محیطهای پرخطر، تصمیمسازی مبتنی بر داده و هوش مصنوعی و افزایش شفافیت، ردیابی و پاسخگویی است.
اقداماتی مانند لیگ رباتیک معدنی و ایدههای مبتنی بر هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، رباتیک و دیجیتالتوئین، مصداق عملی توصیههای OECD برای کاهش همزمان ریسکهای انسانی، محیطزیستی و عملیاتی هستند.
توسعه پایدار در ایما «هدف» است و تحول دیجیتال «ابزار تحقق آن». این دقیقاهمان چارچوبی است که گزارش OECD برای اصلاح مسیر بخش معدن در جهان ترسیم میکند.
جمعبندی نهایی
این گزارش OECD نشان میدهد بخشهای معدن و صنایع استخراج کانی،فلز و دیگر منابع طبیعی زیرزمینی (Mining، Oil & Gas، Coal) در سطح جهانی، بیشترین همگرایی را در بروز پیامدهای محیطزیستی، اجتماعی، حقوق کار، سلامت و ایمنی، و حتی فساد دارند و بهطور مداوم در رتبههای بالای ریسک و اثرگذاری منفی قرار میگیرند.
این نتیجهگیری مبتنی بر تلفیق دادههای معتبر (UNEP, GRI, S&P, RepRisk) و نظرسنجی خبرگان بینالمللی است و بهروشنی تأکید میکند که نوآوری هدفمند، فناورانه و مسئلهمحور در این بخشها نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت سیاستی و توسعهای است.
از این منظر، توصیههای این گزارش مقوم محورهای جشنواره ایما (InnoMine 5) و همراستا با آن است؛ چراکه با تمرکز بر ایدههای ارزشافزا برای کاهش اثرات محیطزیستی، ارتقای ایمنی و سلامت، بهبود بهرهوری منابع، بازیابی باطلهها، و تقویت مسئولیتپذیری اجتماعی در زنجیره معدن و صنایع معدنی، دقیقا همان شکافهایی را هدف گرفته که OECD آنها را «کانونهای اصلی اثرگذاری منفی» معرفی میکند.
افزون بر این، دو اقدام نوآورانه ایما یعنی ریورسپیچ (Challenge-driven Innovation) و لیگ رباتیک معدنی، مصداق عملی توصیه گزارش برای حرکت از «تشخیص ریسک» به سمت راهحلهای فناورانه، دادهمحور و قابل مقیاس هستند؛ بهویژه در حوزههایی مانند ایمنی کار، پایش محیطزیست، کاهش مواجهه نیروی انسانی با خطرات و بهرهگیری از فناوریهای هوشمند.
ایما (InnoMine 5) را میتوان ترجمان عملی بخش معدن کشور و یک سیاست کلان به یک دغدغه جهانی دانست؛ یعنی تبدیل بالاترین ریسکهای محیطزیستی و اجتماعی بخش معدن به محرکها و فرصتهای نوآورانه، فناورانه و ارزشآفرین. این همراستایی با چارچوبهای OECD، پشتوانهای معتبر برای تداوم و تقویت این مسیر در سطح ملی و بینالمللی فراهم میکند.
