همیاران سلامت روان ایران؛ زیرساخت پایدار سلامت اجتماعی و سرمایه نامرئی کشور

همیاران سلامت روان ایران؛ زیرساخت پایدار سلامت اجتماعی و سرمایه نامرئی کشور

جمعیت همیاران سلامت روان ایران با تکیه بر شبکه گسترده داوطلبان بومی، ارتقای سواد سلامت روان و تقویت تاب‌آوری در بحران‌ها، عملاً به عنوان زیرساخت اجتماعی و بازوی مردمی پیشگیری از آسیب‌های نوپدید در سراسر کشور ایفای نقش می‌کند.

به بیان دکترمحمدرضا مقدسی بنیانگذار خانه تاب آوری همیاران سلامت روان ایران زیرساخت اجتماعی سلامت روان کشور هستند.

سلامت روان و رفاه اجتماعی از ارکان اساسی توسعه پایدار در هر جامعه‌ای به شمار می‌روند. در دنیای امروز که تحولات سریع اجتماعی، تغییرات اقتصادی و فشارهای روزمره بر تاب‌آوری و روان افراد اثر مستقیم می‌گذارند، وجود شبکه‌های مردمی و سازمان‌یافته برای پیشگیری و ارتقای سلامت روانی و اجتماعی امری حیاتی است. در کشور ما، جمعیت همیاران سلامت روان ایران به عنوان یکی از باقدمت‌ترین، فراگیرترین و اثرگذارترین نهادهای مدنی و غیردولتی، توانسته است نقشی فراتر از یک سازمان مردم‌نهاد ساده ایفا کند و عملاً به زیرساخت اجتماعی کشور در حوزه ارتقای سلامت روان، پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی و توانمندسازی جوامع محلی تبدیل شود. این نهاد با تکیه بر مشارکت خودجوش مردم، رویکرد علمی، شبکه ارتباطی گسترده و حضور فعال در سطوح خرد و کلان، پیوندی استوار میان بدنه جامعه و ساختارهای حاکمیتی حوزه سلامت و رفاه برقرار کرده است.

مفهوم زیرساخت اجتماعی به مجموعه‌ای از فضاهای تعاملی، شبکه‌های ارتباطی، اعتماد عمومی و نهادهایی گفته می‌شود که بستر لازم را برای همبستگی، تاب‌آوری و کیفیت زندگی شهروندان فراهم می‌سازند. اگر پل‌ها، راه‌ها، بیمارستان‌ها و سامانه‌های آبرسانی زیرساخت‌های فیزیکی جامعه را تشکیل می‌دهند، اعتماد متقابل، مشارکت اجتماعی، سرمایه روانی و تشکل‌های تسهیل‌گر نیز زیرساخت‌های نرم و اجتماعی آن هستند. همیاران سلامت روان ایران دقیقاً در همین کانون قرار گرفته است. این شبکه گسترده با دارا بودن صدها پایگاه، کانون و گروه فعال در روستاها، بخش‌ها، شهرستان‌ها و استان‌های گوناگون، زیرساختی زنده و پویا ایجاد کرده که قادر است در کمترین زمان ممکن، نیازهای روانی و اجتماعی گروه‌های مختلف را شناسایی کند و پاسخ‌های بومی، مبتنی بر جامعه و اثربخش ارائه دهد.

شکل‌گیری و گسترش همیاران سلامت روان بر پایه یک بینش عمیق و پیشگیرانه استوار بوده است؛ بینشی که معتقد است سلامت روان صرفاً فقدان اختلال روانی در درمانگاه‌ها و مطب‌های روان‌پزشکی نیست، بلکه حالتی پویا از بهزیستی ذهنی، توانمندی فردی، برقراری روابط سازنده و سازگاری موثر با چالش‌های زندگی در متن جامعه است. از این منظر، درمان پس از بروز آسیب همواره هزینه‌بر، زمان‌بر و نیازمند تجهیزات تخصصی سنگین است؛ در حالی که سرمایه‌گذاری بر آموزش‌های همگانی، آموزش مهارت‌های زندگی، پیشگیری اولیه و تقویت روحیه یاریگری در بافت محلات، آسیب‌ها را در مراحل ابتدایی مهار می‌کند و از تبدیل شدن تنش‌های ساده به بحران‌های جدی فردی و خانوادگی جلوگیری می‌نماید. همیاران سلامت روان این رسالت بزرگ را از طریق آموزش‌های نظام‌مند و ترویج دانش کاربردی روان‌شناختی میان آحاد جامعه محقق ساخته است.

یکی از درخشان‌ترین ویژگی‌های همیاران سلامت روان ایران، بهره‌گیری هوشمندانه از توان همیاری و نیروهای داوطلب محلی است. همیاران داوطلبانی هستند که از دل خود مردم، با درک مستقیم از فرهنگ، زبان، هنجارها و بافت بومی هر منطقه برمی‌خیزند. این افراد با بهره‌مندی از آموزش‌های استاندارد، علمی و مستمر در زمینه‌هایی نظیر مهارت‌های برقراری ارتباط موثر، حل تعارضات خانوادگی، کنترل استرس، مهارت فرزندپروری، خودآگاهی و مدیریت هیجانات، به سفیران ارتقای سلامت روان در محیط زندگی و کار خود تبدیل می‌شوند. هنگامی که یک پیام سلامت‌محور یا رفتاری توسط فردی از جنس همان جامعه محلی بازگو می‌شود، میزان پذیرش، اعتماد و ماندگاری آن به‌مراتب بیشتر از برنامه‌های صرفاً بخشنامه‌ای و اداری است. این رویکرد پایین به بالا، رمز موفقیت و تداوم دهه‌ها فعالیت پربار این سازمان مردم‌نهاد در سراسر ایران است.

حضور و فعالیت پیوسته همیاران سلامت روان به افزایش چشمگیر سرمایه اجتماعی در کشور کمک شایانی می‌کند. سرمایه اجتماعی که مؤلفه‌هایی همچون اعتماد اجتماعی، حس تعلق جمعی، مشارکت مدنی و شبکه‌های حمایت متقابل را شامل می‌شود، بنیان اصلی سلامت روان جامعه است. در مناطقی که همیاران سلامت روان پایگاه‌های فعال دارند، حس تنهایی اجتماعی کاهش می‌یابد، گفت‌وگوی بین‌فردی تسهیل می‌شود و بستر مناسبی برای همکاری مشترک اهالی در جهت گره‌گشایی از مسائل محله پدید می‌آید. این تشکل توانسته است انسان‌هایی با دغدغه‌های مشترک را گرد هم آورد و با سازمان‌دهی همدلانه آن‌ها، انرژی سرگردان جامعه را در مسیر سازندگی روانی، تاب‌آوری اجتماعی و مهار آسیب‌هایی همچون خشونت خانگی، طلاق، اعتیاد و انزوای فردی هدایت نماید.

نقش این نهاد به عنوان زیرساخت اجتماعی در دوران بحران‌ها، حوادث غیرمترقبه و سوانح طبیعی مانند زلزله، سیل یا حتی بحران‌های بهداشتی مانند پاندمی‌ها بیش از پیش نمایان می‌شود. در زمان وقوع بلایای طبیعی، در حالی که زیرساخت‌های فیزیکی تخریب می‌شوند و دستگاه‌های امدادی درگیر عملیات نجات، اسکان اضطراری و تغذیه هستند، سلامت روانی و عاطفی بازماندگان معمولاً با آسیب‌های ژرف و خاموش روبه‌رو می‌گردد. در چنین لحظات بحرانی، شبکه کشوری همیاران سلامت روان با آمادگی میدانی، حضور همدلانه در کنار آسیب‌دیدگان، ارائه کمک‌های اولیه روان‌شناختی، ایجاد پایگاه‌های آرامش و بازسازی امید، از بروز پیامدهای سنگین همچون استرس پس از سانحه، سوگ ممتد و افسردگی جمعی پیشگیری می‌کند. شبکه گسترده محلی این امکان را فراهم می‌سازد که داوطلبان آموزش‌دیده بلافاصله وارد عمل شوند و به عنوان بازوی مردمی سیستم حمایتی کشور، التیام‌بخش رنج بازماندگان باشند.

ارتقای تاب‌آوری اجتماعی یکی دیگر از محورهای بنیادین عملکرد همیاران سلامت روان ایران است. تاب‌آوری اجتماعی صرفاً به معنای مقاومت و تحمل منفعلانه سختی‌ها نیست، بلکه به ظرفیت یک جامعه برای ایستادگی، بازگشت به تعادل، رشد و بازآفرینی در مواجهه با تلاطم‌های گوناگون اطلاق می‌شود. جامعه‌ای که مجهز به سواد سلامت روان باشد و از مهارت‌های سازگارانه استفاده کند، در برابر تکانه‌های بیرونی انعطاف بیشتری نشان می‌دهد و سریع‌تر بازیابی می‌شود. همیاران سلامت روان با برگزاری دوره‌های عمومی، کارگاه‌های گفت‌وگومحور و اجرای پویش‌های مختلف در محلات حاشیه‌ای، مناطق کم‌برخوردار و نیز شهرهای بزرگ، این تاب‌آوری را از سطح فرد به سطح خانواده و سپس به بافت کلان محله تسری می‌دهد و روحیه خوداتکایی و همبستگی ملی را غنی می‌سازد.

علاوه بر این، همیاران سلامت روان ایران بستری بی‌بدیل برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی نظیر مصرف مواد مخدر، رفتارهای پرخطر و بحران‌های خانوادگی فراهم آورده است. این سازمان با آگاهی از ریشه‌های روانی و اجتماعی آسیب‌ها، به جای تمرکز بر برخوردهای سلبی، بر مداخله‌های رشدمدار و ارتقای شایستگی‌های فردی و جمعی تمرکز می‌کند. هنگامی که نوجوانان و جوانان در بستر آموزش‌های تعاملی با روش‌های تصمیم‌گیری صحیح، قدرت نه گفتن، حل مسئله و درک ارزش‌های فردی آشنا می‌شوند، تمایل آن‌ها به رفتارهای مخرب و آسیب‌رسان به شکل معناداری کاهش می‌یابد. این اقدامات، همیاران را به سدی محکم و کارآمد در برابر شیوع معضلات اجتماعی در لایه‌های مختلف جامعه بدل ساخته است.

پوشش گسترده جغرافیایی و دسترسی عادلانه به آموزش‌های سلامت روان، یکی از شاخص‌ترین ابعاد فعالیت این جمعیت است. در بسیاری از نقاط دورافتاده، روستاها و شهرهای کوچک که امکان دسترسی به مراکز تخصصی مشاوره یا کلینیک‌های روان‌شناختی کمتر فراهم است، کانون‌های همیاران به مثابه پل ارتباطی عمل می‌کنند. آنها آگاهی‌های پایه را به ساده‌ترین و ملموس‌ترین شکل به میان خانواده‌ها می‌برند و در عین حال، با شناسایی زودهنگام افراد نیازمند درمان‌های تخصصی‌تر، نقش سیستم غربالگری، ارجاع صحیح و پیگیری را ایفا می‌نمایند. این چرخه حمایتی مانع از سردرگمی بیماران، اتلاف منابع مالی خانواده‌ها و تاخیر در دریافت خدمات حرفه‌ای می‌شود.

تعامل سازنده با نهادهای دولتی، سازمان بهزیستی کشور، دانشگاه‌ها، آموزش و پرورش و دیگر تشکل‌های مردم‌نهاد، نشان‌دهنده ظرفیت بالای همیاران سلامت روان در برقراری گفت‌وگوی بین‌بخشی و هم‌افزایی ملی است. این ساختار مشارکتی نشان داده است که چگونه می‌توان تجربه غنی میدانی و شناخت بومی را با اصول علمی دانشگاهی و پشتوانه‌های حاکمیتی پیوند زد و از هدررفت بودجه‌های عمومی جلوگیری کرد. برنامه‌های مبتنی بر جامعه زمانی به بار می‌نشینند که از انحصار اتاق‌های اداری خارج شده و به دست کنشگران آگاه محلی اجرا شوند؛ الگویی موفق که همیاران سلامت روان ایران دهه‌هاست به بهترین نحو آن را به نمایش گذاشته است.

توانمندسازی زنان، کودکان و گروه‌های آسیب‌پذیر نیز در کانون برنامه‌های این جمعیت قرار دارد. زنان به عنوان مدیران روانی و تربیتی خانواده، بیشترین نقش را در حفظ بهداشت روانی نسل‌های آینده بر عهده دارند. همیاران سلامت روان با توان‌افزایی مادران، دختران جوان و ارتقای خودباوری آنان، در عمل پایداری نهاد خانواده را تضمین می‌کند. همچنین با ایجاد محیط‌های شاد، خلاق و آموزنده برای کودکان، به تقویت هوش هیجانی و مهارت‌های ارتباطی نسل نو همت می‌گمارد تا جامعه فردا از شهروندانی تاب‌آور، مسئولیت‌پذیر و سالم‌تر برخوردار باشد.

در تحلیل نهایی، پایداری هر سرزمینی در گرو سلامت روان و امید به آینده در میان مردمان آن است. جامعه‌ای که از نظر اقتصادی یا صنعتی پیشرفت کند اما سلامت روانی، آرامش درونی و پیوندهای همدلانه را از دست بدهد، در برابر ناملایمات پایدار نخواهد ماند.

جمعیت همیاران سلامت روان ایران با تکیه بر سال‌ها تجربه زیسته، سازمان‌دهی داوطلبانه، پیوند عمیق با لایه‌های گوناگون جامعه و تلاش مخلصانه در مسیر پیشگیری و آگاهی‌بخشی، به راستی شایسته عنوان زیرساخت اجتماعی کشور است؛ زیرساختی که با تقویت تار و پود تعاملات انسانی، بذر تاب‌آوری، امید و همدلی را در جان ایران می‌کارد و راه رسیدن به جامعه‌ای سالم، پویا و آرام را هموار می‌سازد. حمایت مستمر از این نهاد مردمی، تقویت پایگاه‌های آن و ارج نهادن به زحمات همیاران داوطلب، ضامن اصلی نشاط جمعی، سلامت اجتماعی و شکوفایی پایدار ایران عزیز خواهد بود.