کدام استارتاپها پیشتاز شدند و سهم بازار چقدر است؟
سال ۱۴۰۴ را میتوان بدون اغراق نقطه عطف اکوسیستم هوش مصنوعی فارسی دانست. در حالی که دسترسی به مدلهای جهانی مانند ChatGPT، Claude یا Gemini برای کاربران ایرانی همچنان با چالشهای تحریم، پرداخت ارزی و فیلترینگ همراه است، استارتاپها و شرکتهای داخلی با سرعت بیسابقهای به سمت بومیسازی و ارائه ابزارهای فارسیزبان حرکت کردند.
نتیجه این حرکت، ظهور دهها پلتفرم و دستیار هوشمند است که نه تنها نیازهای روزمره کاربران را پوشش میدهند، بلکه در حوزههای تخصصی تولید محتوا، پردازش زبان طبیعی، تحلیل داده و حتی کاربردهای سازمانی نیز وارد رقابت شدهاند.
این رشد، بخشی از واکنش طبیعی اکوسیستم به محدودیتهای خارجی و بخشی هم ناشی از حمایتهای دولتی و سرمایهگذاریهای صندوق نوآوری و معاونت علمی ریاست جمهوری است که بیش از ۱۰۰ میلیون دلار در این حوزه تزریق شده.
در مرکز این تحول، پلتفرمهایی مانند رخشای قرار دارند که توسط شرکت آریاهامان مهر پارسه توسعه یافته و با موتور پردازشی «زال» شناخته میشود. رخشای با تمرکز بر بومیسازی کامل، خدمات متنوعی از پردازش متن و پاسخدهی هوشمند تا APIهای قابل استفاده برای توسعهدهندگان ارائه میدهد.
این پلتفرم بهویژه در بخشهای تجاری، برنامهنویسی و پزشکی توانسته رضایت کاربران سازمانی را جلب کند و به یکی از گزینههای اصلی برای شرکتهایی تبدیل شود که به دنبال راهکارهای امن و هماهنگ با فرهنگ فارسی هستند.
هوشیار ۲۴ نیز در سال ۱۴۰۴ جهش بزرگی داشت. این پلتفرم با دسترسی به مدلهای پیشرفته جهانی (مانند GPT-4o، Llama 3.1 و Claude 3) بدون نیاز به ابزار تغییر آیپی یا پرداخت دلاری، کاربران را جذب کرد. قابلیت آپلود فایل و تحلیل دقیق محتوای آن، یکی از نقاط قوت اصلی هوشیار ۲۴ بوده و آن را به گزینهای محبوب برای پژوهشگران، دانشجویان و کسبوکارها تبدیل کرده است. پشتیبانی شبانهروزی و رابط کاربری ساده نیز به رشد کاربر این پلتفرم کمک شایانی کرده.
AvalAI یکی دیگر از پیشتازان است که در ۱۴۰۴ به پلتفرمی جامع برای دسترسی به مدلهای روز دنیا تبدیل شد. این سرویس مدلهایی مانند OpenAI o1 preview، Gemini 1.5 Pro و Llama 3.1 70B را در اختیار کاربران قرار میدهد و برنامههای حمایتی ویژهای برای استارتاپها، دانشجویان دکتری و پروژههای متنباز دارد؛ از جمله ارائه اعتبار رایگان تا سقف ۲۰۰ میلیون تومان برای استفاده از APIهای OpenAI. این رویکرد حمایتی باعث شده AvalAI به یکی از انتخابهای اصلی توسعهدهندگان و محققان ایرانی تبدیل شود.
زیگپ نیز که به عنوان یکی از اولین دستیارهای هوشمند کاملاً فارسی شناخته میشود، در سال ۱۴۰۴ رشد چشمگیری در کاربران عمومی تجربه کرد. قابلیت گفتوگوی صوتی به زبان فارسی، تولید محتوا، تحلیل داده و تبدیل متن به تصویر، زیگپ را به ابزاری همهکاره برای کاربران عادی و تولیدکنندگان محتوا تبدیل کرده است. سادگی استفاده و تمرکز بر زبان فارسی، مزیت رقابتی اصلی این پلتفرم بوده.
علاوه بر اینها، پلتفرمهایی مانند اول AI با تمرکز بر زیرساختهای یادگیری ماشین و ارائه خدمات به سازمانها و پروژههای تحقیقاتی، و هوشا با هدف دسترسی آسان به مدلهای جهانی، سهم قابل توجهی از بازار را به خود اختصاص دادند. گزارشهای منتشرشده نشان میدهد که در سال ۱۴۰۴ بیش از ۸۵ استارتاپ فعال در حوزه هوش مصنوعی در ایران فعالیت میکنند که بخش عمدهای از آنها بر پردازش زبان فارسی متمرکز هستند.
از نظر سهم بازار، تخمینها متفاوت است اما ارزش بازار هوش مصنوعی ایران (شامل زیرساخت، نرمافزار و خدمات) تا پایان ۱۴۰۳ حدود ۱۶۰۰ میلیارد تومان برآورد شده بود و با نرخ رشد سالانه حدود ۲۰ درصد، انتظار میرود در ۱۴۰۴ این رقم به بیش از ۲۰۰۰ میلیارد تومان رسیده باشد.
بخش عمده این رشد به ابزارهای فارسیزبان مربوط میشود که سهم قابل توجهی از کاربران ایرانی (بهویژه پس از محدودیتهای دسترسی به مدلهای خارجی) را جذب کردهاند. با این حال، هنوز سهم کاربرد عملی هوش مصنوعی در کسبوکارهای ایرانی حدود ۱۷ درصد است که حداقل هفت سال از میانگین جهانی عقبتر است.
این رشد انفجاری، هم فرصتهای بزرگی ایجاد کرده و هم چالشهایی به همراه دارد. از یک سو، استارتاپهای پیشرو توانستهاند خلأ ناشی از تحریمها را پر کنند و فارسی را به زبانی قابل پردازش برای ماشینها تبدیل کنند.
از سوی دیگر، وابستگی به مدلهای خارجی (حتی در پلتفرمهای بومی)، کمبود زیرساخت محاسباتی قدرتمند داخلی و رقابت با غولهای جهانی، همچنان موانع جدی هستند.
اگر حمایتهای دولتی ادامه پیدا کند و سرمایهگذاری خصوصی افزایش یابد، ۱۴۰۵ میتواند سالی باشد که ابزارهای فارسیزبان نه تنها بازار داخلی را تسخیر کنند، بلکه پتانسیل صادرات به کشورهای همزبان را نیز پیدا کنند. در غیر این صورت، این موج رشد ممکن است به همان سرعت که آمد، فروکش کند.
