فرسودگی عامل پنهان مصرف بالای انرژی

آیدا برخورداری

بررسی‌ها نشان می‌دهد مصرف بالای انرژی در ایران بیش از آنکه ناشی از رفاه باشد، ریشه در فقر، فرسودگی ساختمان‌ها و تجهیزات کم‌بازده دارد.

سالها تصور رایج بین سیاستگذاران و مردم این بوده است که ثروتمندان انرژی بیشتری مصرف می‌کنند؛ آن‌ها استخر دارند، در خانه‌های لوکس و دوبلکس زندگی می‌کنند، ویلاهای بزرگشان را گرم می‌کنند و از این قبیل اقدامات.

اما باید بررسی کرد که این پیش‌فرض تا چه حدی صحیح هست و بر فرض که ثروتمندان مصرف انرژی بیشتری دارند، آیا مدیریت مصرف یا اصلا قطع گاز و برق ثروتمندان مسئله ناترازی انرژی را حل می‌کند؟ طبقه مرفه که دسترسی به امکانات ذکر شده را دارند، چند درصد از جامعه را تشکیل می‌دهند؟

رابطه دهک رفاهی و مصرف گاز طبیعی

اخیرا مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی به بررسی داده‌های مصرف گاز مشترکان در هر صدک رفاهی پرداخته است که داستانی متفاوت را روایت می‌کند.

این بررسی‌ها نشان می‌دهد الگوی مصرف گاز در تمامی گروه‌های درآمدی از یک روند نسبتاً یکسان پیروی کرده و تفاوت میانگین مصرف میان صدک‌های مختلف تنها حدود ۱۰ درصد است. جالب‌تر آنکه خانوارهای کم‌درآمد (صدک‌های ۱ تا ۵۰)، حتی اندکی بیش از خانوارهای برخوردارتر (صدک‌های ۵۱ تا ۱۰۰) گاز مصرف کرده‌اند. برخلاف برداشت‌های عمومی، عمده گاز طبیعی کشور توسط طیف وسیعی از مردم مصرف می‌شود و ناترازی را نمی‌توان به پای مصارف رفاهی دهک‌های بالا نوشت.

داده‌ها نشان می‌دهد به طور متوسط برای گرمایش هر متر مربع زیربنا، دهک‌ اول 35% گاز بیشتری نسبت به دهک آخر مصرف می‌کند

البته این تصور که ثروتمندان مصرف انرژی بالاتری دارند، نیز صحیح است؛ اما مسئله آن است که این پدیده در بالاترین هزارک‌های رفاهی دیده می‌شود. یعنی زمانی که وضعیت رفاهی را به هزار قسمت تقسیم می‌کنیم، خانواری که در بالاترین هزارک هستند مصرف انرژی زیادی دارند که به‌دلیل مصارف لوکس نظیر گرمایش استخر و ویلاست. اما این خانوار حتی یک درصد از جامعه هم نیستند و برای حل مسئله مصرف بالای انرژی در خانه‌ها باید برای طیف وسیعی از مردم سیاستگذاری نمود.

برای درک علت مصرف بالا در دهک‌های پایین، مصرف به‌ازای مساحت خانه‌ها را بررسی کرده‌اند. داده‌ها نشان می‌دهد به طور متوسط برای گرمایش هر متر مربع زیربنا، دهک‌ اول 35% گاز بیشتری نسبت به دهک آخر مصرف می‌کند. این تفاوت معنادار ‌نشان می‌دهد که مصرف غیریهینه ناشی از ساختمان‌های فرسوده و بخاری‌های کم‌بازده است.

بررسی مصرف گاز طبیعی در محلات مختلف از یک شهر بیانگر آن است که محلات فرسوده و بافت قدیمی شهر که محل زندگی خانوار کم‌برخوردار هستند، نسبت به محلات جدیدالاحداث و حتی محلاتی که ساختمان‌های بامتراژ بالا دارند به مراتب بیشتر گاز مصرف می‌کنند.

رابطه رفاه و مصرف انرژی در سایر کشورها

بررسی پژوهش‌ها در کشورهای توسعه یافته نشان‌ می‌دهد که همانند ایران، در آن کشورها نیز فقرا انرژی بیشتری مصرف می‌کنند.

وزارت محیط زیست، تغذیه و امور روستایی بریتانیا در گزارشی تایید می‌کند که خانوار فقیر مصرف انرژی بالاتری دارند. این خانوار در روستاها ساکن هستند و ساختمان‌های مناسب عایق‌کاری شده و تجهیزات گرمایشی کم‌مصرف ندارند.

در آمریکا نیز شورای بهره‌وری انرژی در گزارشی اذعان ‌داشته که خانوارهای آفریقایی-آمریکایی بیشتر از خانواده‌های لاتینی-آمریکایی و خانواده‌های لاتینی-آمریکایی بیشتر از خانوارهای سفیدپوست مصرف انرژی دارند. این طبقه‌بندی در مصرف انرژی دقیقا منطبق با طبقه‌بندی رفاهی خانوار است.

یعنی خانوارهای مرفه انرژی را بهینه‌تر از خانوارهای کم‌برخوردار مصرف می‌کنند. طبق بررسی این گزارش خانوارهای کم‌برخوردار به‌ازای گرمایش یا سرمایش یک فوت مربع، 20 درصد انرژی بیشتری نسبت به خانواده‌های مرفه مصرف می‌کنند.

راه حل چیست؟

اولا در حوزه صرفه‌جویی و بهینه‌سازی انرژی و حل مسئله ناترازی انرژی، باید سیاستگذاری به‌نحوی باشد که همه اقشار مردم و با اولویت اقشار کم‌درآمد، مخاطب سیاستگذاران باشند و نه صرفا گروه‌های کوچک که هر چند مصرف انرژی بالایی دارند، اما در کل مصرف انرژی کشور سهم‌شان اندک است.

دوما با توجه به اینکه دهک‌های رفاهی کم‌برخوردار مصرف انرژی بالاتری دارند، باید از هرگونه سیاست‌های افزایش شدید قیمتی از جمله اقداماتی مثل شوک درمانی پرهیز شود؛ زیرا مصرف در این طبقه به علت ساختارهاست و این طبقه قادر نخواهد بود مصرف انرژی را کاهش دهد و فشار معیشتی ناشی از افزایش قیمت ممکن است باعث شود که این طبقه از جامعه به ساختارهای فرسوده‌تر پناه ببرد.

سوما برای کاهش مصرف در بخش خانگی باید برای استفاده فراگیر از تجهیزات بهینه و نوسازی ساختمان‌های فرسوده سیاستگذاری شود. این سیاستگذاری می‌تواند شامل حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان و شرکت‌های تولیدکننده تجهیزات با بهره‌وری بالا، واردات فناوری از کشورهای پیشرو در تجهیزات گرمایشی پربازده و عایق‌ها، ممنوعیت تدریجی تولید و فروش بخاری‌های قدیمی و اجرای کامل مبحث 19 مقررات ملی ساختمان باشد.