تغییر هویت محصولات آرایشی توقیفی برای عرضه مجدد در بازار
سیما گودرزی
بازار محصولات آرایشی و بهداشتی با چالشی فراتر از قاچاق کالا مواجه است؛ جعل هویت تجاری، تولید فرآورده‌های غیراستاندارد و عرضه محصولات تقلبی در بسته‌بندی‌هایی مشابه برندهای معتبر، زنجیره‌ای از تخلفات را شکل داده که علاوه بر تضییع حقوق مصرف‌کنندگان، سلامت آنها را نیز در معرض خطر قرار می‌دهد.
در این میان، هشدار سازمان غذا و دارو درباره بازگشت برخی فرآورده‌های غیرمجاز با بسته‌بندی و عنوان‌های جعلی، پرسش‌های جدی درباره ابعاد این بازار و میزان اثربخشی نظارت‌ها ایجاد کرده است.
محمود آل‌بویه، مدیرکل وقت فرآورده‌های آرایشی و بهداشتی سازمان غذا و دارو، از شناسایی مواردی خبر داد که در آنها محصولات غیرمجاز پس از جمع‌آوری یا توقیف، با بسته‌بندی تازه و عناوین جعلی مجدداً در بازار عرضه می‌شوند.
دستکاری تاریخ مصرف و ترکیبات برخی فرآورده‌ها نیز از دیگر تخلفاتی بود که در این زمینه مورد اشاره قرار گرفت. با این حال، در توضیحات تکمیلی این مقام مسئول تأکید شده است که محصولات غیرمجاز کشف‌شده باید طبق ضوابط امحا شوند و کالاهایی که مجدداً در بازار مشاهده می‌شوند، لزوماً همان محصولات توقیفی نیستند؛ بلکه ممکن است فرآورده‌های تقلبی تازه‌ای باشند که با تقلید از نشان تجاری و بسته‌بندی برندهای شناخته‌شده تولید شده‌اند.
اطلاعیه‌های تازه سازمان غذا و دارو درباره شناسایی محصولات آرایشی فاقد مجوز نیز نشان می‌دهد عرضه فرآورده‌های مسئله‌دار همچنان از دغدغه‌های نظارتی بازار است. در فهرست‌های منتشرشده در آبان‌ماه، نام‌هایی مانند JULIUS BEAUTY، DODO GIRL، GABRINI، BIOAQUA، SHEGLAM، ESSENCE، KISS BEAUTY و MINI STAR در گروه محصولات فاقد مجوز دیده می‌شود.
با این حال، درج نام یک محصول در این فهرست به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که صاحب برند اصلی در جعل یا تولید آن نقش داشته یا محصول از روی کالای توقیفی بازسازی شده است. این نام‌ها را نباید بدون مستندات تکمیلی، برندهای متخلف معرفی کرد.
مسئله مهم‌تر، ردیابی مسیر ورود و توزیع این کالاهاست. شناسه‌گذاری و برچسب اصالت برای شناسایی فرآورده در زنجیره تأمین و تشخیص کالای مجاز طراحی شده است؛ اما اجرای کامل این سازوکار به همکاری تولیدکنندگان، واردکنندگان، فروشندگان و نهادهای مسئول نیاز دارد.
هشدار سازمان غذا و دارو درباره عرضه مجدد فرآورده‌های غیرمجاز با بسته‌بندی و عنوان‌های جعلی، در کنار کشف چاپخانه‌ها و کارگاه‌های تولید محصولات تقلبی، ضرورت شفاف‌سازی درباره شبکه‌های جعل برند و ضعف نظارت بر بازار آرایشی را دوچندان کرده است .
محمود آل‌بویه، مدیرکل فرآورده‌های آرایشی و بهداشتی سازمان غذا و دارو، در توضیحی تازه درباره شناسه رهگیری، آن را ابزاری برای ردیابی محصول و شفافیت زنجیره عرضه دانسته است. وجود برچسب یا درج کد به‌تنهایی کافی نیست و اطلاعات آن باید با مشخصات همان محصول تطبیق داده شود.
خریداران باید پیش از مصرف، شناسه اصالت و مشخصات فرآورده را از مسیرهای رسمی سازمان غذا و دارو، از جمله سامانه تی‌تک، بررسی کنند و به ظاهر بسته‌بندی، نام آشنا یا تبلیغات فروشنده اکتفا نکنند. برچسب مخدوش، اطلاعات ناقص یا مغایرت کد با مشخصات کالا، نشانه‌ای برای احتیاط است.
پیامد مصرف محصولات فاقد نظارت فقط اقتصادی نیست. ترکیبات ناشناخته، نگهداری نامناسب، آلودگی میکروبی یا استفاده از مواد اولیه نامتناسب با مصرف انسانی می‌تواند سلامت مصرف‌کننده را تهدید کند.
حساسیت و التهاب پوستی از مخاطرات احتمالی است؛ درباره آلاینده‌هایی مانند فلزات سنگین نیز فقط آزمایش تخصصی می‌تواند درباره یک محصول مشخص داوری کند. بنابراین نسبت دادن قطعی عوارض به یک برند، بدون نتیجه آزمایش، درست نیست.
پرسش اصلی از نهادهای ناظر این است که شبکه عرضه محصولات با هویت‌های نامشخص چگونه شناسایی می‌شود و چه میزان از کالاهای فاقد مجوز از سطح فروش جمع‌آوری شده‌اند؟ انتشار منظم فهرست محصولات غیرمجاز، اعلام منشأ و مسیر توزیع آنها، معرفی کارگاه‌ها و شبکه‌های جعل، ارائه آمار توقیف و امحا و اطلاع‌رسانی درباره نتیجه برخوردها، امکان ارزیابی عملکرد نظارتی را فراهم می‌کند.
بازار آرایشی به شفافیت بیشتری نیاز دارد؛ زیرا تا زمانی که منشأ تولید و مسیر ورود محصولات ناشناس روشن نباشد، مصرف‌کننده میان بسته‌بندی‌های متنوع و ادعاهای فروشندگان، راه مطمئنی برای تشخیص کالای اصل از تقلبی نخواهد داشت.
