از اجبار تا انتخاب؛ دگرگونی در نقشه بازار بیمه ایران

احمد بختیاری؛ دکترای اقتصاد پولی دانشگاه شهید بهشتی و کارشناس صنعت بیمه

بازارها فقط با اعداد سخن نمی‌گویند؛ گاهی جابه‌جایی چند رتبه در یک جدول، از تغییری عمیق در نیازها، نگرانی‌ها و انتخاب‌های جامعه خبر می‌دهد.

ترکیب حق‌بیمه تولیدی در ایران نیز طی سال‌های اخیر چنین روایتی را بازتاب داده است. بازاری که دهه‌ها زیر سایه بیمه اجباری شخص ثالث شکل گرفته بود، اکنون شاهد صعود رشته‌هایی است که یکی از فشار فزاینده هزینه‌های زندگی نیرو می‌گیرد و دیگری از نوآوری در طراحی محصولات مالی: بیمه درمان و بیمه زندگی.

پیشی گرفتن بیمه درمان از بیمه شخص ثالث در سال ۱۴۰۲ و ارتقای جایگاه بیمه زندگی در سال ۱۴۰۴ را نمی‌توان صرفاً نوسانی مقطعی یا تغییری آماری تلقی کرد.

این تحولات، از یک‌سو بازتاب افزایش هزینه‌های سلامت و تبدیل پوشش درمانی به ضرورتی اقتصادی است و از سوی دیگر، نشان می‌دهد بیمه‌های زندگی با فاصله گرفتن از قالب‌های سنتی و حرکت به‌سوی محصولات سرمایه‌محور و متصل به دارایی، توانسته‌اند جایگاه تازه‌ای در تصمیم‌های مالی خانوارها پیدا کنند.

آنچه امروز در نقشه بازار بیمه ایران دیده می‌شود، در واقع روایتی از گذار تدریجی از اجبار قانونی به نیاز اقتصادی و از فروش پوشش‌های سنتی به خلق محصولات نوآورانه است.

این نوشته می‌کوشد با مرور جابه‌جایی جایگاه سه رشته مهم شخص ثالث، درمان و زندگی، به این پرسش پاسخ دهد که چه نیروهایی موازنه دیرپای بازار بیمه ایران را تغییر داده‌اند و آیا می‌توان این تحولات را آغاز فصل تازه‌ای در مسیر توسعه صنعت بیمه دانست؟

ثالث؛ ستون باثبات اما کم‌تحرک بازار

برتری طولانی‌مدت بیمه شخص ثالث بر پایه منطقی روشن استوار بود. این رشته نه محصول انتخاب آزاد، بلکه نتیجه یک الزام قانونی است؛ از همین رو، همواره از تقاضایی نسبتاً تضمین‌شده برخوردار بوده است. هر وسیله نقلیه باید تحت پوشش این بیمه قرار گیرد و تمدید دوره‌ای بیمه‌نامه نیز جریان نسبتاً پایداری از حق‌بیمه را برای صنعت ایجادمی‌کند.

اما همین مزیت به‌تدریج می‌تواند به محدودیت تبدیل شود. بازاری که بر پایه اجبار شکل گرفته است، الزاماً بازاری با ظرفیت رشد شتابان نیست.

بیمه شخص ثالث اگرچه همچنان رشته‌ای بزرگ و اثرگذار باقی مانده، رشد آن بیش از هر چیز به متغیرهایی مانند تعداد خودروها، نرخ دیه، سیاست‌های نظارتی، تعرفه‌ها و نرخ‌های مصوب وابسته است. به بیان دیگر، بخش مهمی از مسیر رشد این رشته خارج از اختیار شرکت‌های بیمه و کمتر متأثر از نوآوری در طراحی محصول است.

در اقتصادی که تورم مزمن، فشار بر مخارج خانوار و کاهش قدرت خرید به واقعیتی ماندگار تبدیل شده، ثالث بیش از آنکه بتواند موتور پویای رشد بازار باشد، نقش ستونی باثبات اما کم‌تحرک را ایفا می‌کند. این رشته همچنان برای صنعت بیمه حیاتی است، اما دیگر تنها بازیگر تعیین‌کننده میدان نیست.

درمان؛ صعود از دل تورم سلامت

در مقابل، صعود بیمه درمان به رتبه نخست از سال 1402 را باید در متن اقتصاد سلامت خواند. در سال‌هایی که هزینه دارو، تجهیزات پزشکی، خدمات بیمارستانی، آزمایش‌های تشخیصی و درمان‌های تخصصی با سرعت زیادی افزایش می‌یابد، بیمه درمان دیگر یک پوشش جانبی یا مزیت رفاهی به‌شمار نمی‌رود؛ بلکه به سپری اقتصادی برای خانوارها و بنگاه‌ها تبدیل می‌شود.

در چنین فضایی، افراد و سازمان‌ها نه از سر انتخابی تجملی، بلکه به‌دلیل یک ضرورت مالی به پوشش‌های درمانی روی می‌آورند. افزایش فاصله میان هزینه واقعی خدمات پزشکی و تعهدات بیمه‌های پایه نیز تقاضا برای بیمه‌های درمان تکمیلی را تقویت می‌کند.

خانوارها بیم آن دارند که یک بیماری، جراحی یا دوره درمانی طولانی، تعادل مالی آنان را بر هم بزند؛ کارفرمایان نیز پوشش درمانی را به بخشی مهم از بسته‌های جبران خدمات و ابزار حفظ نیروی انسانی تبدیل کرده‌اند.

از این منظر، پیشی گرفتن درمان از شخص ثالث نشان می‌دهد که ریسک هزینه‌های پزشکی در سبد نگرانی‌های اقتصادی جامعه، جایگاهی مهم‌تر از گذشته یافته است. بیمه درمان اکنون مستقیماً با امنیت مالی خانوارها پیوند خورده و رشد آن، بازتاب روشن افزایش فشار هزینه‌های سلامت است.

البته افزایش حق‌بیمه تولیدی درمان لزوماً به معنای افزایش متناسب تعداد بیمه‌شدگان یا بهبود سودآوری این رشته نیست. بخشی از این رشد می‌تواند حاصل افزایش نرخ خدمات پزشکی و بالا رفتن سرمایه بیمه‌شده باشد.

از این رو، صعود درمان از یک‌سو نشانه افزایش نیاز جامعه به پوشش بیمه‌ای است و از سوی دیگر، می‌تواند فشار بیشتری بر نسبت خسارت و منابع مالی شرکت‌های بیمه وارد کند. درمان در صدر بازار قرار گرفته است، اما این صدرنشینی با چالش جدی مدیریت هزینه و کنترل خسارت همراه خواهد بود.

زندگی؛ محصولی که خود را دوباره تعریف کرد

شاید مهم‌ترین تحول سال‌های اخیر، رشد بیمه زندگی و عبور آن از شخص ثالث در سال ۱۴۰۴ باشد. این جابه‌جایی را نباید صرفاً با تورم یا تمایل مردم به حفظ ارزش پول توضیح داد؛ هرچند این عوامل در شکل‌گیری تقاضا بی‌تأثیر نیستند. آنچه در اینجا نقش تعیین‌کننده‌تری دارد، تحول در ماهیت و طراحی محصولات بیمه زندگی است.

ورود و گسترش محصولاتی مانند بیمه‌های عمر متصل به دارایی، طرح‌های سرمایه‌محور و ترکیب‌های تازه پوشش و پس‌انداز، باعث شده است بیمه زندگی از قالب سنتی خود فاصله بگیرد.

این رشته دیگر فقط بیمه‌ای برای آینده‌ای دور یا پوششی محدود در برابر ریسک فوت نیست؛ بلکه بیش از گذشته به ابزاری مالی با کارکردهای متنوع تبدیل شده است؛ ابزاری که می‌تواند هم‌زمان پاسخ‌گوی نیاز به پوشش بیمه‌ای، تشکیل پس‌انداز، انباشت سرمایه و برنامه‌ریزی مالی بلندمدت باشد.

در شرایط تورمی، محصولات سنتی بیمه زندگی با یک ضعف مهم روبه‌رو بودند: کاهش ارزش واقعی اندوخته‌ها و سرمایه‌های بیمه‌ای. هرچه فاصله میان بازدهی این محصولات و تورم بیشتر می‌شد، جذابیت آن‌ها نیز برای مشتریان کاهش می‌یافت. محصولات متصل به دارایی، دست‌کم در سطح طراحی، تلاشی برای پاسخ به همین مسئله‌اند. این محصولات می‌کوشند عملکرد بیمه‌نامه را با تحولات بازار دارایی‌ها پیوند دهند و از این راه، نگرانی بیمه¬گذار درباره افت ارزش واقعی سرمایه را کاهش دهند.

به بیان دیگر، رشد بیمه زندگی بیش از آنکه صرفاً محصول شرایط اقتصاد کلان باشد، نتیجه آن است که این رشته توانسته است خود را دوباره تعریف کند. نوآوری در طراحی محصول، بازتعریف ارزش پیشنهادی برای مشتری و نزدیک‌تر شدن بیمه زندگی به نیازهای مالی ملموس خانوارها، از عواملی هستند که جایگاه این رشته را ارتقا داده‌اند.

اگر درمان از دل فشار هزینه‌های سلامت رشد کرده، بیمه زندگی از مسیر نوسازی محصول و جذاب‌تر شدن کارکردهای مالی خود پیش آمده است. این تفاوت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان می‌دهد همه تغییرات بازار بیمه را نمی‌توان صرفاً با متغیرهایی مانند تورم، نقدینگی یا کاهش قدرت خرید توضیح داد. گاهی خود صنعت نیز می‌تواند با نوآوری، مسیر تقاضا و در نهایت نقشه بازار را تغییر دهد.

سهم رشته های بیمه از حق بیمه تولیدی

منبع: بیمه مرکزی