اول آذر؛ روز نکوداشت اصفهان
اول آذر؛ روز نکوداشت اصفهان
اول آذرماه هر سال، «روز اصفهان» یا «روز نکوداشت اصفهان» نام دارد؛ مناسبتی برای پاسداشت شهری که در تاریخ ایران، فرهنگ اسلامی، هنر، معماری، دانش، تجارت و زندگی اجتماعی جایگاهی ممتاز دارد. به گزارش عصر اقتصاد اصفهان تنها مجموعهای از بناهای تاریخی نیست، بلکه شهری زنده است که هویت آن از پیوند میان زایندهرود، مردم، محلهها، بازارها، میدانها، مدرسهها، پلها، هنرهای دستی و خاطره تاریخی نسلهای گوناگون شکل گرفته است. انتخاب این روز فرصتی است برای بازخوانی گذشته، شناخت مسئولیتهای امروز و ترسیم چشماندازی روشن برای آینده شهر.
تاریخچه انتخاب روز اصفهان
پیشنهاد تعیین روزی برای گرامیداشت اصفهان، در دهه ۱۳۸۰ از سوی شماری از سازمانهای مردمنهاد، اصفهانشناسان، دانشگاهیان و دوستداران میراث فرهنگی مطرح شد. هدف این بود که اصفهان، افزون بر مناسبتهای ملی و مذهبی، یک روز ویژه برای معرفی هویت تاریخی و فرهنگی خود داشته باشد. در اردیبهشت ۱۳۸۴، پیشنهادهای گوناگون در نشستهای تخصصی بررسی شد و سرانجام جمعی از اصفهانشناسان، یکم آذرماه را به عنوان روز نکوداشت اصفهان برگزیدند.
انتخاب اول آذر بر پایه روایتی تاریخی و نمادشناختی انجام گرفت. در دوره دیلمیان و روزگار رکنالدوله دیلمی، ساخت باروی بزرگ و حفاظتی اصفهان به عنوان اقدامی مهم برای امنیت و سازمانیافتگی شهر مطرح شد. این رویداد از نگاه تاریخ شهری، نقطه عطفی در توسعه اصفهان به شمار میآید. بر اساس روایتهای موجود، زمان آغاز این اقدام با برج قوس یا آذرماه پیوند داشته است؛ ازاینرو نخستین روز آذر برای یادکرد از «تولد تاریخی» و شکلگیری اصفهان انتخاب شد.
یکی دیگر از دلایل نمادین این انتخاب، نقش برج قوس در نگارههای سردر بازار قیصریه است. این نگاره که صورت فلکی قوس را نشان میدهد، در فرهنگ بصری اصفهان جایگاهی ویژه دارد و از سوی اصفهانشناسان به عنوان نماد شهر پذیرفته شده است. در این نگاه، آذرماه تنها یک زمان تقویمی نیست، بلکه نشانهای از آغاز، هویت و پیوند میان تاریخ و هنر اصفهان است.
در سالهای بعد، بحثهایی درباره انتخاب سوم اردیبهشت به عنوان روز اصفهان نیز مطرح شد؛ زیرا این تاریخ با برخی جلوههای فرهنگی، تاریخی و هنری شهر ارتباط داشت. با این حال، پس از بررسیهای بیشتر و با توجه به نظر اصفهانشناسان، یکم آذرماه به عنوان تاریخ رسمی نکوداشت اصفهان تثبیت شد. پس از تشکیل دوره پنجم شورای اسلامی شهر اصفهان، این تاریخ از سوم اردیبهشت به یکم آذر تغییر یافت و از سال ۱۳۹۷ در تقویم رسمی مناسبتهای شهری جایگاه مشخصتری پیدا کرد.
اهمیت تاریخی و فرهنگی اصفهان
اصفهان یکی از مهمترین شهرهای تاریخی ایران است و در دورههای مختلف، مرکز سیاسی، اقتصادی، علمی و هنری کشور بوده است. این شهر در دوره صفوی به اوج شکوفایی رسید و با انتقال پایتخت به اصفهان، ساخت میدان نقش جهان، مسجد جامع عباسی، مسجد شیخ لطفالله، عالیقاپو، بازارها، مدرسهها و پلهای تاریخی شتاب گرفت. به همین دلیل، اصفهان در فرهنگ عمومی با عنوان «نصف جهان» شناخته شده است؛ عنوانی که بیانگر گستره و تنوع میراث آن است، نه فقط زیبایی چند بنای مشهور.
اهمیت اصفهان در بناهای تاریخی خلاصه نمیشود. معماری شهر، حاصل تجربه تاریخی در زمینه سازگاری با اقلیم، مدیریت آب، سازماندهی محلهها، ایجاد فضاهای عمومی و پیوند میان زندگی روزمره و زیباییشناسی است. میدان نقش جهان نمونهای برجسته از این نگاه است؛ فضایی که در آن حکومت، مذهب، تجارت، هنر و اجتماع در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. بازار قیصریه، مسجد امام، مسجد شیخ لطفالله و کاخ عالیقاپو هرکدام بخشی از این منظومه شهری را نمایندگی میکنند.
زایندهرود نیز در هویت اصفهان نقشی بنیادین دارد. این رودخانه، افزون بر ارزش زیستمحیطی، در شکلگیری کشاورزی، باغسازی، سکونت، معماری و فرهنگ عمومی شهر مؤثر بوده است. سیوسهپل و پل خواجو تنها سازههای مهندسی نیستند؛ آنها مکانهایی برای دیدار، گفتوگو، تماشا، موسیقی و خاطره جمعی مردم بودهاند. بنابراین حفاظت از زایندهرود، بخشی جداییناپذیر از حفاظت از هویت اصفهان است.
اصفهان همچنین مرکز مهم صنایعدستی ایران است. قلمکاری، میناکاری، خاتمکاری، قلمزنی، کاشیکاری، فرش، پارچههای سنتی و هنرهای وابسته به معماری، بخشی از میراث زنده شهر هستند. این هنرها زمانی پایدار میمانند که از حالت یادگاری و نمایشی خارج شوند و در اقتصاد معاصر، آموزش، طراحی، گردشگری و زندگی روزمره مردم جایگاه داشته باشند.
اهمیت اجتماعی روز اصفهان
روز اصفهان فرصتی برای تقویت حس تعلق شهروندان است. شهری که مردم آن تاریخ، محلهها، بناها و شخصیتهای فرهنگی خود را بشناسند، در برابر تخریب، بیتوجهی و فراموشی حساستر خواهد بود. شناخت گذشته، شهروند را از مصرفکننده صرف فضاهای شهری به نگهبان و مشارکتکننده در آینده شهر تبدیل میکند.
این روز همچنین میتواند گفتوگوی میان نسلها را تقویت کند. سالمندان، خاطراتی از محلههای قدیمی، آبانبارها، بازارها، آیینها و شیوههای همسایگی دارند؛ جوانان نیز ایدههایی درباره فناوری، خلاقیت، محیطزیست و اقتصاد نوآورانه ارائه میکنند. روز اصفهان میتواند این دو نوع تجربه را به یکدیگر پیوند دهد و میراث گذشته را به زبان امروز منتقل کند.
از سوی دیگر، نکوداشت اصفهان نباید به جشنهای رسمی و برنامههای تبلیغاتی محدود شود. اگر این مناسبت فقط به نصب پوستر، برگزاری مراسم و سخنرانی ختم شود، اثر آن کوتاهمدت خواهد بود. ارزش واقعی روز اصفهان زمانی آشکار میشود که به برنامههایی برای بهبود کیفیت زندگی، حمایت از هنرمندان، حفاظت از بناها، آموزش شهروندی، توسعه گردشگری مسئولانه و احیای محیطزیست منجر شود.
دستاوردهای روز اصفهان
یکی از دستاوردهای مهم تعیین این روز، ایجاد یک مناسبت مشترک برای همکاری میان شهرداری، دانشگاهها، سازمانهای مردمنهاد، انجمنهای تخصصی، هنرمندان، مدارس و شهروندان است. در سالهای مختلف، همزمان با روز اصفهان و هفته اصفهان، برنامههایی مانند نشستهای اصفهانشناسی، نمایشگاههای هنری، تورهای پیادهروی تاریخی، بازدید از بناهای کمترشناختهشده، برنامههای دانشجویی، کارگاههای صنایعدستی و فعالیتهای فرهنگی برگزار شده است.
دستاورد دیگر، افزایش توجه عمومی به نمادهای تاریخی شهر است. هنگامی که مردم درباره دلیل انتخاب اول آذر، نگاره برج قوس، بازار قیصریه و تاریخ حصار اصفهان گفتوگو میکنند، نمادهای شهری از عناصر تزئینی به نشانههای هویت جمعی تبدیل میشوند. این شناخت میتواند به تقویت مطالبه عمومی برای حفاظت از میراث فرهنگی کمک کند.
روز اصفهان همچنین ظرفیت مهمی برای معرفی گردشگری فرهنگی دارد. گردشگر امروز تنها به دنبال دیدن چند بنای مشهور نیست؛ او میخواهد داستان شهر، شیوه زندگی مردم، غذا، موسیقی، صنایعدستی، محلههای تاریخی و تجربهای اصیل را بشناسد. برنامهریزی درست برای این روز میتواند گردشگری را از بازدید شتابزده به تجربهای آموزشی، مسئولانه و پایدار تبدیل کند.
در حوزه اقتصادی نیز این مناسبت میتواند به حمایت از کسبوکارهای محلی کمک کند. هنرمندان صنایعدستی، راهنمایان گردشگری، اقامتگاههای بومگردی، کتابفروشیها، تولیدکنندگان محصولات فرهنگی و صاحبان مشاغل خلاق میتوانند در برنامههای روز اصفهان مشارکت کنند. در این صورت، هویت فرهنگی نهتنها حفظ میشود، بلکه به فرصت اشتغال و درآمد پایدار نیز تبدیل خواهد شد.
چشمانداز آینده اصفهان
چشمانداز مطلوب اصفهان، شهری است که میان توسعه و حفاظت تعادل برقرار کند. توسعه شهری نباید به قیمت نابودی بافت تاریخی، کاهش منابع آب، از بین رفتن باغها یا گسست اجتماعی تمام شود. اصفهان آینده باید شهری تاریخی، زیستپذیر، خلاق، دانشبنیان، تابآور و دوستدار محیطزیست باشد.
نخستین محور این چشمانداز، احیای زایندهرود و حفاظت از منابع آب است. آینده اقتصادی و اجتماعی اصفهان با وضعیت آب پیوند مستقیم دارد. مدیریت علمی مصرف آب، بازنگری در الگوی کشت، کاهش برداشتهای ناپایدار، استفاده از فناوریهای نوین و همکاری میان نهادها و شهروندان، برای حفظ زندگی شهری ضروری است.
محور دوم، حفاظت از بافت تاریخی و هویت محلههاست. مرمت بناها باید با مشارکت جامعه محلی انجام شود و خانههای تاریخی، بازارها، گذرها و فضاهای عمومی از چرخه زندگی شهر خارج نشوند. حفظ میراث، زمانی موفق است که بناها استفادهپذیر و متعلق به مردم باقی بمانند، نه اینکه فقط به موزههایی جدا از زندگی روزمره تبدیل شوند.
محور سوم، تبدیل اصفهان به شهر خلاق و نوآور است. دانشگاهها، مراکز فناوری، هنرمندان و صنایع فرهنگی میتوانند برای حل مسائل شهری، طراحی محصولات جدید، دیجیتالسازی میراث و توسعه گردشگری هوشمند همکاری کنند. فناوری باید در خدمت شناخت و حفاظت از شهر باشد، نه جایگزین تجربه انسانی و فرهنگی آن.
محور چهارم، افزایش تابآوری اجتماعی است. اصفهان، مانند هر شهر بزرگی، با چالشهایی مانند آلودگی هوا، بحران آب، فرسودگی زیرساختها، فشار اقتصادی و تغییرات اجتماعی روبهروست. تابآوری یعنی شهروندان، محلهها و سازمانها بتوانند بحرانها را پیشبینی، مدیریت و از آنها برای اصلاح مسیر استفاده کنند. سرمایه اجتماعی، اعتماد، مشارکت محلهای و حمایت از گروههای آسیبپذیر، پایههای این تابآوری هستند.
مسئولیت شهروندان
روز اصفهان تنها مسئولیت شهرداری یا نهادهای رسمی نیست. هر شهروند میتواند با شناخت تاریخ محله خود، مراقبت از فضاهای عمومی، کاهش تولید زباله، صرفهجویی در آب، حمایت از صنایعدستی اصیل، استفاده از حملونقل عمومی و احترام به بناهای تاریخی در حفظ شهر سهیم باشد.
مدرسهها و دانشگاهها نیز میتوانند روز اصفهان را از یک مناسبت تقویمی به برنامهای آموزشی تبدیل کنند. پژوهش درباره محلهها، گفتوگو با سالمندان، تهیه نقشههای فرهنگی، بازدید مسئولانه از بناها و تولید محتوای خلاق، نسل جوان را با شهر پیوند میدهد.
پایان سخن اول آذرماه، روز نکوداشت اصفهان، یادآور تاریخی است که در آن شهر به عنوان پدیدهای زنده و چندلایه دیده میشود. این روز ریشه در روایت شکلگیری باروی تاریخی اصفهان، پیوند با برج قوس و نماد سردر بازار قیصریه دارد و از سالهای دهه ۱۳۸۰ به صورت جدی در میان اصفهانشناسان و نهادهای مدنی دنبال شده است.
اهمیت روز اصفهان در آن است که گذشته، حال و آینده شهر را به یکدیگر پیوند میدهد. گذشته، سرمایه هویتی و فرهنگی اصفهان است؛ حال، زمان مسئولیتپذیری و اقدام؛ و آینده، نیازمند شهری تابآور، زیستپذیر، خلاق و عادلانه است. اصفهان برای همیشه و برای همه زمانی معنا پیدا میکند که حفاظت از میراث، احیای طبیعت، حمایت از مردم و توسعه پایدار در کنار یکدیگر قرار گیرند.
بنابراین، بهترین بزرگداشت اصفهان آن نیست که فقط درباره شکوه گذشته سخن گفته شود؛ بلکه باید برای ساختن آیندهای شایسته نام اصفهان تلاش کرد. شهری که در آن زایندهرود جریان داشته باشد، بناهای تاریخی زنده بمانند، هنرهای سنتی رونق بگیرند، محلهها هویت خود را حفظ کنند و شهروندان در تصمیمهای مربوط به زندگی خویش مشارکت داشته باشند. اول آذر میتواند هر سال چنین پیمانی را به یاد مردم بیاورد: پاسداشت اصفهان، پاسداشت تاریخ، طبیعت، فرهنگ و انسان است.








