در حالی که تورم نقطه‌به‌نقطه بخش فرهنگ و تفریح به ۹۴.۷ درصد رسیده و سرعت گران شدن بلیط سینما، کنسرت و خدمات گردشگری از تورم عمومی کشور پیشی گرفته است، پدیده‌ای نگران‌کننده به نام «حذف سرگرمی» در حال دگرگون کردن سبک زندگی خانوارهای ایرانی است.

به گزارش عصراقتصاد؛ آمارها نشان می‌دهند ۵۵ درصد خانوارهای کشور در سال اخیر حتی یک سفر تفریحی نداشته‌اند و سهم فرهنگ و تفریح از سبد هزینه خانوار از ۳.۵ درصد به ۱.۳ درصد کاهش یافته است.

آمارهای رسمی از کوچک‌تر شدن سفره تفریحی مردم

بر اساس جدیدترین گزارش مرکز آمار ایران، تورم نقطه‌به‌نقطه خانوارهای کشور در تیرماه ۱۴۰۵ به ۸۷.۹ درصد رسیده است. به زبان ساده، خانواده‌های ایرانی برای تأمین یک سبد مشخص از کالاها و خدمات، به‌طور میانگین نزدیک به ۸۸ درصد بیشتر از تیرماه سال گذشته هزینه کرده‌اند.

اما در میان همه اقلام، بخش «تفریح و فرهنگ» با تورم ۹۴.۷ درصدی، یکی از سریع‌ترین نرخ‌های رشد قیمت را تجربه کرده است. این یعنی سرعت گران شدن خدمات و کالاهای فرهنگی (از کتاب و مطبوعات گرفته تا بلیط سینما، تئاتر و وسایل تفریحی) حتی از تورم سالیانه کشور (۶۶ درصد در تیرماه) نیز پیشی گرفته و عملاً خرید این اقلام را برای طبقه متوسط و ضعیف ناممکن کرده است.

سفر؛ اولین قربانی فشار معیشتی

نتایج طرح آمارگیری از گردشگران ملی نشان می‌دهد در بهار ۱۴۰۴، حدود ۵۵ درصد خانوارهای کشور هیچ عضو مسافری نداشته‌اند. به عبارت دیگر، بیش از نیمی از خانواده‌های ایرانی در یک فصل کامل، حتی یک سفر کوتاه هم انجام نداده‌اند.

آمارها نشان می‌دهد ۵۵ درصد خانوارهای ایرانی در سال اخیر حتی یک سفر تفریحی نداشته‌اند. سهم تفریح و فرهنگ از سبد هزینه خانوار از ۳.۵ درصد به ۱.۳ درصد کاهش یافته؛ یعنی خانواده ایرانی زیر فشار اجاره، خوراک و درمان، سفر را به پایین‌ترین سطح اولویت برده است.

تغییر الگوی مصرف: از «رفاه» به «بقا»

تورم ۸۷.۹ درصدی نقطه‌به‌نقطه و جهش ۱۲۸.۱ درصدی قیمت خوراکی‌ها در تیرماه، حالا در سبد خرید مردم خودش را نشان می‌دهد؛ جایی که گوشت، سفر، رستوران، پوشاک و حتی انتخاب برندها یکی‌یکی قربانی جور شدن دخل‌وخرج خانوارها شده‌اند.

هر کالایی که در سبد باقی می‌ماند، برای خانوار ظاهراً ضروری‌تر است و هر چیزی که حذف، کوچک‌تر یا به آینده موکول می‌شود، هزینه‌ای است که خانواده برای جور شدن دخل‌وخرج فعلاً حاضر شده از آن بگذرد. کاهش قدرت خرید، تورم، نااطمینانی و اختلال در عرضه کالاها باعث شده بسیاری از خانوارها خریدهای غیرضروری و کالاهای بادوام را به تعویق بیندازند و بخش بیشتری از درآمد خود را صرف نیازهای اساسی کنند.

نابودی فضاهای تفریحی غیررسمی

فشار اقتصادی و تورم لگام‌گسیخته، هزینه‌های مرتبط با تفریحات و فرهنگ را از سبد نیمی از جمعیت خانوارها حذف کرده است. تفریح خانوادگی، سفرها و رفت‌وآمدهای خویشاوندی به شدت کاهش یافته و فضاهای تفریحی غیررسمی نیز به دلیل تورم در حال نابودی هستند.

در غیاب فضاهای تفریحی ارزان و سازمان‌یافته برای نوجوانان، مراکز تجاری (مال‌ها) و تجمعات حول اینفلوئنسرها به تنها عرصه ممکن برای «دیده شدن»، «احساس تعلق جمعی» و «تخلیه هیجانی» بدل می‌شوند. بسیاری از مخاطبان نوشته‌اند تورم، گرانی و افزایش هزینه‌های زندگی، کافه رفتن و دیگر تفریح‌های مشابه را از برنامه روزمره آنان حذف کرده است.

پیامدهای روانی و اجتماعی حذف فرهنگ از زندگی

از منظر روان‌شناسی اجتماعی و سلامت عمومی، محرومیت مزمن از تجربه‌های فرهنگی می‌تواند به تدریج ظرفیت جامعه را برای مقابله با فشارهای روانی کاهش دهد. حذف تدریجی این منابع، افراد را بیش از پیش در معرض انزوای روانی، نشخوار ذهنی، احساس بی‌معنایی و فرسودگی هیجانی قرار می‌دهد.

در سال‌های اخیر، بسیاری از خانواده‌ها برای مدیریت هزینه‌های روزانه، ناچار شده‌اند خرید کتاب، حضور در سینما، تئاتر، کنسرت، نمایشگاه‌های هنری، اشتراک پلتفرم‌های فرهنگی و حتی خرید محصولات آموزشی را از اولویت‌های خود خارج کنند. کاهش سفرهای داخلی، افت خرید کتاب، کاهش استقبال از مراکز فرهنگی و حتی محدود شدن هزینه برای آموزش‌های غیررسمی، همگی نشانه‌هایی از تغییر اولویت‌های اقتصادی طبقه متوسط هستند.

طبقه متوسط: ستون فقراتی که در حال خم شدن است

طبقه متوسط همواره ستون فقرات توسعه اقتصادی، ثبات اجتماعی و پویایی فرهنگی هر کشوری به شمار می‌رود. در کنار آن، افزایش قیمت مواد غذایی، خدمات درمانی، آموزش و حمل‌ونقل نیز فشار مضاعفی بر خانواده‌ها وارد کرده است. نتیجه این شرایط، حذف تدریجی هزینه‌های فرهنگی و تفریحی از زندگی خانوارهاست.

خانواده‌هایی که در گذشته بخشی از درآمد خود را برای خرید کالاهای بادوام، تفریح، سفر یا سایر هزینه‌های قابل تعویق اختصاص می‌دادند، اکنون در بسیاری از موارد ابتدا هزینه‌های ضروری را تأمین می‌کنند و خریدهای دیگر را به زمان نامعلومی موکول می‌کنند.

راهکارهای پیشنهادی برای احیای سرگرمی در جامعه

کارشناسان معتقدند دولت می‌تواند با ارائه یارانه‌های هدفمند به بخش فرهنگ و تفریح، بلیط‌های ارزان‌قیمت سینما و تئاتر، و توسعه فضاهای عمومی رایگان، گامی در جهت کاهش «فقر فراغت» بردارد.

همچنین تشویق به تولید محتوای فرهنگی داخلی کم‌هزینه، برگزاری جشنواره‌های محلی و حمایت از کسب‌وکارهای کوچک در حوزه تفریح و سرگرمی می‌تواند به ایجاد تعادل در این بخش کمک کند.

در نهایت، نیاز به یک سیاست‌گذاری جامع و چندبعدی است که همزمان به معیشت مردم و سلامت روانی-اجتماعی جامعه توجه کند.

هنر و فرهنگ نه‌تنها کالای لوکس نیستند، بلکه سرمایه‌ای برای سلامت روان جامعه محسوب می‌شوند و حذف آن‌ها از سبد خانوار، هزینه‌های پنهان سنگینی بر دوش نظام سلامت و انسجام اجتماعی خواهد گذاشت.