پیوند هویت محلی و توسعه اقتصادی در چارچوب تابآوری فرهنگی هویتمحور
پیوند هویت محلی و توسعه اقتصادی در چارچوب تابآوری فرهنگی هویتمحور
رابطه میان هویت محلی و توسعه اقتصادی را میتوان در چارچوب «تابآوری فرهنگی هویتمحور» عمیقتر فهم کرد. در این رویکرد، فرهنگ صرفاً مجموعهای از آداب، رسوم، نمادها و میراث گذشته نیست؛ فرهنگ یک ظرفیت زنده برای مواجهه با تغییر، بحران، فشارهای اقتصادی و اجتماعی و ساختن آینده است. هنگامی که هویت فرهنگی یک جامعه ریشههای محلی و تاریخی خود را میشناسد، امکان بیشتری برای سازگاری با تحولات و تبدیل تهدیدها به فرصت پیدا میکند. از این منظر، توسعه اقتصادی پایدار زمانی شکل میگیرد که بر بستر هویت، تعلق، سرمایه اجتماعی و ظرفیتهای بومی جامعه بنا شود.
به بیان دکتر محمدرضا مقدسی بنیانگذار خانه تاب آوری هویت محلی، ریشه تابآوری فرهنگی است؛ جایی که فرهنگ، تعلق و اقتصاد به نیرویی برای ساختن آیندهای پایدار تبدیل میشوند.
تابآوری فرهنگی هویتمحور بر این ایده استوار است که جامعه برای دوام آوردن در برابر تغییرات، ابتدا باید بداند «چه کسی است»، «به چه چیزی تعلق دارد» و «چه منابعی در اختیار دارد». هویت محلی به مردم کمک میکند جایگاه خود را در یک مکان و در یک روایت تاریخی مشترک تعریف کنند. این شناخت، در شرایط بحران اقتصادی اهمیت بیشتری پیدا میکند. جامعهای که فقط منابع مالی را مبنای توسعه قرار داده است، در هنگام بحران آسیبپذیرتر میشود؛ جامعهای که علاوه بر منابع مالی، از سرمایه اجتماعی، اعتماد، دانش بومی، شبکههای انسانی، حافظه جمعی و احساس تعلق برخوردار است، انتخابها و ظرفیتهای بیشتری برای سازگاری دارد.
هویت محلی در این چارچوب یک دارایی اقتصادی نیز محسوب میشود.
هر منطقه ویژگیهایی دارد که در مناطق دیگر به همان شکل وجود ندارد. زبان و ادبیات محلی، هنر، صنایع دستی، غذاهای بومی، معماری، کشاورزی سنتی، شیوههای مدیریت منابع، داستانهای تاریخی و حتی سبک تعامل میان مردم میتوانند بخشی از این دارایی باشند. زمانی که این عناصر شناخته و بازآفرینی شوند، میتوانند به فرصت اقتصادی تبدیل شوند. بنابراین تابآوری فرهنگی هویتمحور تلاش میکند میان حفظ ریشههای فرهنگی و ایجاد فرصتهای اقتصادی جدید ارتباط برقرار کند.
در اینجا باید میان «حفظ فرهنگ» و «زنده نگه داشتن فرهنگ» تفاوت قائل شد. حفظ فرهنگ ممکن است صرفاً به نگهداری یک اثر تاریخی یا ثبت یک آیین محدود شود. اما زنده نگه داشتن فرهنگ به معنای آن است که عناصر فرهنگی بتوانند در زندگی امروز نیز معنا و کارکرد داشته باشند. وقتی یک مهارت سنتی به یک کسبوکار خلاق تبدیل میشود، وقتی یک غذای محلی با استانداردهای جدید به بازار عرضه میشود یا وقتی معماری بومی در طراحیهای معاصر مورد استفاده قرار میگیرد، فرهنگ از گذشته به آینده منتقل شده است. این دقیقاً یکی از مسیرهای شکلگیری تابآوری فرهنگی است.
توسعه اقتصادی در چنین چارچوبی نباید به معنای تقلید از الگوهای بیرونی باشد. هر منطقه باید بتواند مسیر توسعه خود را بر اساس ظرفیتهای واقعی خود تعریف کند. این مسئله بهویژه برای مناطق روستایی، شهرهای کوچک و جوامعی که با مهاجرت، کاهش جمعیت، بیکاری یا فرسایش سرمایه اجتماعی مواجهاند، اهمیت دارد. اگر برنامههای توسعه صرفاً بر ورود سرمایه بیرونی و ایجاد فعالیتهای اقتصادی نامرتبط با ساختار اجتماعی منطقه متکی باشند، ممکن است در کوتاهمدت رشد ایجاد کنند، اما در بلندمدت به تضعیف هویت و افزایش وابستگی منجر شوند.
تابآوری فرهنگی هویتمحور تلاش میکند توسعه را از درون جامعه آغاز کند. این به معنای نادیده گرفتن سرمایه و فناوری بیرونی نیست. مسئله این است که سرمایه بیرونی باید در خدمت ظرفیتسازی محلی قرار گیرد. فناوری، سرمایه، آموزش و بازارهای جدید زمانی بیشترین اثر را خواهند داشت که با دانش و هویت محلی ترکیب شوند. برای نمونه، یک محصول سنتی با فناوری دیجیتال میتواند به بازار ملی یا جهانی دسترسی پیدا کند، بدون اینکه هویت محلی خود را از دست بدهد. در چنین شرایطی، فناوری ابزار توسعه است و هویت محلی منبع تمایز و ارزش.
یکی از مهمترین پیوندهای میان هویت محلی و اقتصاد، کارآفرینی فرهنگی است. کارآفرینی فرهنگی زمانی اتفاق میافتد که افراد و گروهها از منابع فرهنگی خود برای خلق محصولات و خدمات جدید استفاده کنند. این نوع کارآفرینی میتواند برای جوانان فرصت ایجاد کند و از مهاجرت اجباری یا ناشی از فقدان فرصت اقتصادی بکاهد. جوانی که بتواند از هنر بومی، تولید محلی، گردشگری فرهنگی، صنایع دستی، روایتهای تاریخی یا محتوای دیجیتال درآمد ایجاد کند، رابطه متفاوتی با زادگاه خود برقرار خواهد کرد. مکان دیگر صرفاً محل تولد او نیست؛ به یک منبع فرصت تبدیل میشود.
در نتیجه، هویت میتواند احساس تعلق را از یک مفهوم عاطفی به یک ظرفیت اقتصادی تبدیل کند. احساس تعلق معمولاً زمانی پایدار میماند که مردم بتوانند آیندهای قابل زیست در محل زندگی خود تصور کنند. اگر یک منطقه از نظر اقتصادی فقیر باشد و فرصت اشتغال، آموزش و مشارکت نداشته باشد، هویت محلی ممکن است بهتدریج ضعیف شود. در مقابل، هنگامی که هویت با فرصت اقتصادی، مشارکت اجتماعی و امید به آینده همراه شود، امکان تقویت آن افزایش مییابد. به همین دلیل، توسعه اقتصادی و تابآوری فرهنگی رابطهای دوطرفه دارند.
موضوع مهم دیگر، سرمایه اجتماعی است.
هویت مشترک میتواند زمینه اعتماد و همکاری را فراهم کند. در جوامعی که مردم یکدیگر را میشناسند و نسبت به سرنوشت مکان خود احساس مسئولیت دارند، اجرای پروژههای اقتصادی و اجتماعی میتواند آسانتر شود. تعاونیهای محلی، کسبوکارهای خانوادگی، بازارهای محلی، شبکههای تولید و گردشگری جامعهمحور نمونههایی از فعالیتهایی هستند که بر روابط اجتماعی تکیه دارند. این شبکهها در زمان بحران نیز اهمیت پیدا میکنند، زیرا جامعه فقط به منابع رسمی وابسته نمیماند و میتواند از ظرفیتهای درونی خود استفاده کند.
از سوی دیگر، تابآوری فرهنگی هویتمحور با مفهوم «مزیت رقابتی محلی» نیز ارتباط دارد. در اقتصاد جهانی، محصولی که هیچ ویژگی متمایزی ندارد، بهراحتی با نمونههای مشابه جایگزین میشود. هویت محلی میتواند عنصر تمایز ایجاد کند. گردشگر به یک تجربه منحصربهفرد علاقهمند است. مصرفکننده ممکن است برای محصولی که داستان، اصالت و هویت مشخصی دارد، ارزش بیشتری قائل شود. بنابراین هویت میتواند از یک مفهوم فرهنگی به یک ارزش اقتصادی و حتی برند تبدیل شود.
با این حال، استفاده اقتصادی از هویت نیازمند دقت است. تجاریسازی افراطی ممکن است فرهنگ را سطحی کند و آن را به یک تصویر تبلیغاتی تبدیل سازد. در چنین وضعیتی، جامعه محلی ممکن است نقش خود را از دست بدهد و منافع اقتصادی نیز به خارج از منطقه منتقل شود. در چارچوب تابآوری فرهنگی هویتمحور، مشارکت جامعه محلی یک اصل اساسی است. مردم نباید فقط موضوع برنامههای توسعه باشند؛ آنها باید صاحبان بخشی از فرایند تصمیمگیری، تولید و توزیع منافع باشند.
این نگاه در حوزه گردشگری اهمیت ویژهای دارد. گردشگری فرهنگی زمانی میتواند به تابآوری اقتصادی کمک کند که ظرفیت فرهنگی جامعه را تقویت کند. اقامتگاههای بومی، غذاهای محلی، صنایع دستی، روایتگری تاریخی و رویدادهای فرهنگی میتوانند اشتغال ایجاد کنند، اما اگر بدون برنامه انجام شوند، ممکن است موجب تخریب منابع فرهنگی و محیطی شوند. گردشگری تابآور باید میان بهرهبرداری اقتصادی و حفاظت از هویت تعادل ایجاد کند.
دانش بومی نیز یکی دیگر از عناصر مهم این رویکرد است. بسیاری از جوامع در طول تاریخ راههایی برای سازگاری با اقلیم، کمبود منابع، خشکسالی، محدودیتهای اقتصادی و تغییرات اجتماعی ایجاد کردهاند. این دانش میتواند در توسعه امروز مورد استفاده قرار گیرد. در بسیاری از مناطق خشک ایران، برای مثال، شیوههای سنتی مدیریت آب و سازگاری با محیط نشاندهنده تجربهای انباشته از زندگی در شرایط دشوار است. چنین دانشهایی میتوانند در کنار علم و فناوری جدید، زمینه شکلگیری راهکارهای اقتصادی و محیطی مقاومتر را فراهم کنند.
تابآوری فرهنگی هویتمحور همچنین مسئله عدالت اقتصادی را مطرح میکند. اگر ارزش اقتصادی یک فرهنگ محلی ایجاد شود، چه کسانی از آن بهرهمند میشوند؟ آیا درآمد گردشگری به جامعه محلی میرسد؟ آیا زنان، جوانان و گروههای کمتر برخوردار امکان مشارکت دارند؟ آیا صاحبان دانش و مهارت بومی سهم مناسبی از ارزش ایجادشده دریافت میکنند؟ پاسخ به این پرسشها برای پایداری توسعه بسیار مهم است. توسعهای که ارزش تولید میکند اما منافع آن ناعادلانه توزیع میشود، در بلندمدت میتواند خود به عامل نارضایتی و کاهش تابآوری تبدیل شود.
از این منظر، تابآوری فرهنگی هویتمحور را میتوان الگویی برای پیوند «هویت، مشارکت، اقتصاد و آینده» دانست. هویت، ریشه اجتماعی توسعه را فراهم میکند. مشارکت، این ریشه را به کنش جمعی تبدیل میکند. اقتصاد، منابع لازم برای تداوم و بازتولید ظرفیتهای محلی را فراهم میسازد و نوآوری امکان سازگاری با شرایط جدید را ایجاد میکند. این چهار عنصر زمانی مؤثر خواهند بود که در یک فرایند مستمر با یکدیگر تعامل داشته باشند.
به بیان دکتر محمدرضا مقدسی مشاور عالی ماموریت ملی تاب آوری فرهنگی هویت محور توسعه اقتصادی در چارچوب تابآوری فرهنگی هویتمحور به معنای ثروتمند شدن یک مکان بدون توجه به ماهیت آن نیست. هدف، ساختن جامعهای است که بتواند ضمن حفظ پیوند خود با ریشههای فرهنگی، با تغییرات اقتصادی و اجتماعی نیز سازگار شود. چنین جامعهای گذشته خود را میشناسد، اما در گذشته متوقف نمیشود؛ ظرفیتهای بومی خود را حفظ میکند، اما در برابر نوآوری مقاومت نمیکند؛ از سرمایه بیرونی استفاده میکند، اما وابستگی ایجاد نمیکند؛ و مهمتر از همه، مردم را از موضوع توسعه به کنشگر توسعه تبدیل میکند.
فذچام سخن اینکه پیوند هویت محلی با توسعه اقتصادی را میتوان یکی از پایههای اساسی تابآوری فرهنگی هویتمحور دانست. هویت محلی زمانی به یک نیروی توسعه تبدیل میشود که با دانش، نوآوری، مشارکت، کارآفرینی و حکمرانی محلی پیوند بخورد. در این صورت، فرهنگ فقط چیزی برای حفاظت در برابر تغییر نیست؛ فرهنگ خود به ظرفیتی برای سازگاری، خلق ارزش، ایجاد اشتغال، تقویت تعلق و ساختن آینده تبدیل میشود. این همان نقطهای است که در آن توسعه اقتصادی از یک فرایند صرفاً مالی فراتر میرود و به فرایندی برای توانمندسازی جامعه و افزایش ظرفیت آن برای زیستن، سازگار شدن و پیشرفت در شرایط متغیر تبدیل میشود.
گفتنی است مأموریت ملی ـ دانشگاهی «تابآوری فرهنگی هویتمحور» از مهرماه ۱۴۰۳ در چارچوب سیاست مأموریتگرایی وزارت علوم به دانشگاه حکیم سبزواری واگذار شده است. این مأموریت با هدف توسعه و تعمیق رویکرد تابآوری فرهنگی و بررسی نقش فرهنگ و هویت در افزایش ظرفیت جامعه برای مواجهه با تغییرات، بحرانها و چالشهای آینده شکل گرفته است.
