امکانسنجی احیای دریاچه ارومیه و راهکارهای کاربردی برای آن
علیرضا محمودی فرد – پسادکترای حرفهای آیندهپژوهی، پژوهشگر و مدرس دانشگاهها
دریاچه ارومیه، از بزرگترین فجایع زیستمحیطی ایران، امروز به نماد امیدی برای احیا تبدیل شده است؛ اما آیا بازگرداندن این گنجینهی طبیعی ممکن است؟ این یادداشت، با دوری از نگاههای احساسی و بر پایهی تجارب علمی جهانی، بهصورت کاربردی امکانسنجی احیا و راهکارهای عملیاتی آن را بررسی میکند.
تراژدی خشکیدن دریاچه ارومیه، تنها از دسترفتن یک پهنهی آبی نیست؛ این رویداد، بهمعنای طوفانهای نمکی مرگبار، نابودی کشاورزی منطقه، افزایش بیماریها و مهاجرت اجباری هزاران نفر است؛ بااینحال، دادههای اخیر نشان از بهبود نسبی و افزایش تراز آب دارد. این تحول، یک پرسش حیاتی را مطرح میکند: آیا احیای کامل دریاچه ارومیه ممکن است؟ پاسخ این پرسش، یک «بله» مشروط است؛ مشروط به تدوین یک استراتژی چندوجهی، عزمی ملی و اقدام فوری.
بخش اول: امکانسنجی؛ چرا احیا ممکن اما دشوار است؟
احیای دریاچه ارومیه در گرو مدیریت دو مؤلفه است: آب و نمک.
۱. از نظر منابع آبی: حوضهی آبریز دریاچه با کمبود ساختاری آب روبرو است؛ تغییر اقلیم و کاهش بارشها واقعیتی انکارناپذیر است.
بنابراین، امکان احیای دریاچه به شرایط ایدهآل دهههای گذشته عملاً منتفی است؛ اما هدف واقعبینانه میتواند رساندن دریاچه به «تراز اکولوژیک» باشد؛ سطحی از آب که بتواند کارکردهای زیستی اصلی خود را بازیابد، طوفانهای نمکی را مهار کند و سلامت نسبی را به منطقه بازگرداند؛ برای رسیدن به این تراز، نیازمند کاهش ۴۰ تا ۵۰ درصدی مصارف آب در حوضه هستیم؛ این امر با فناوریهای امروز ممکن، اما پرهزینه و نیازمند تغییر الگوی زندگی است.
۲. از نظر مدیریت نمک: حجم عظیم نمک انباشتهشده در کف دریاچه، حتی با بازگشت آب، یک تهدید است؛ نمک میتواند چرخهی زیستی را مختل کند و آب را برای بسیاری از موجودات غیرقابل سکونت سازد؛ این چالش، نیازمند راهکارهای مهندسی خلاقانه مانند ایجاد پهنههای جداگانهی تبخیری یا استخراج نمک است.
بخش دوم: راهکارهای کاربردی در چهار جبهه
برای رسیدن به تراز اکولوژیک، باید همزمان در چهار جبهه اقدام کرد:
جبههی اول: انقلاب در کشاورزی (مهمترین بخش)
بیش از ۹۰ درصد آب حوضه در بخش کشاورزی مصرف میشود. راهکارها عبارتند از:
نوسازی و لولهگذاری کانالهای آبرسانی سنتی: این کار میتواند تا ۳۰ درصد از تلفات آب را کاهش دهد.
اجباری کردن کشت گلخانهای برای محصولات پرمصرف: یک هکتار کشت گلخانهای خیار، تنها ۱۰ درصد آب یک هکتار کشت سنتی را مصرف میکند.
تغییر الگوی کشت با مشوق و اجبار: جایگزینی کشتهای کمآببر (مانند زعفران، گیاهان دارویی و …) بهجای چغندر و سیب. دولت باید خرید محصولات پرآببر را متوقف کند.
استقرار سامانههای هوشمند اندازهگیری و کنتورگذاری: تعیین سقف برداشت آب برای هر چاه و هر قطعه زمین و قطع جریان در صورت تجاوز.
جبههی دوم: مدیریت هوشمند منابع آب
افزایش مصنوعی بارش: اجرای گسترده و علمی پروژههای بارورسازی ابرها در فصلهای پربارش.
تصفیه و بازچرخانی پسابهای شهری: پساب تصفیهشدهی شهرهای بزرگ حوضه، میتواند برای کشاورزی یا تغذیهی دریاچه استفاده شود.
آبخیزداری و جلوگیری از تبخیر: ایجاد بندهای کوچک خاکی در بالا دست حوضه برای نفوذ آب به زمین و کاستن از سرعت روانآب.
جبههی سوم: مدیریت نمک و مهندسی دریاچه
ایجاد دیوارهها یا آبراهههای کنترلشده: برای تقسیم دریاچه به بخشهایی با غلظت نمک متفاوت، تا موجودات آبشور بتوانند در بخشی از آن احیا شوند.
مطالعهی امکان استحصال نمک بهعنوان یک ثروت: اگر از نظر اقتصادی مقرونبهصرفه باشد، میتوان بخشی از نمک را استخراج و بازارسازی کرد.
جبههی چهارم: حکمرانی یکپارچه و مشارکت مردمی
ایجاد یک «ستاد فراقوه احیا» با اختیارات کامل: این ستاد باید از وزیران نیرو، جهاد کشاورزی، صنعت و نمایندگان استانها تشکیل شود و بتواند برخلاف منافع بخشی تصمیم گیری کند.
آموزش و جلب مشارکت کشاورزان: بدون همراهی کشاورزان، هیچ طرحی موفق نخواهد شد. ارائهی تسهیلات ارزان برای نوسازی آبیاری، بیمهی محصولات جدید و ایجاد بازارهای فروش برای کشتهای جایگزین ضروری است.
شفافیت اطلاعات: اعلام عمومی میزان مصرف و وضعیت آبهای زیرزمینی هر روستا و شهر، تا جامعه محلی خود ناظر بر منابع باشد.
جمعبندی: انتخاب بین دو آینده
احیای دریاچه ارومیه، یک پروژهی پنج تا دهساله با بودجهای سنگین است. اما هزینهی انجام ندادن آن، به مراتب بیشتر است: تبدیل شدن شمال غرب کشور به یک کانون دائم ریزگردهای نمکی و نابودی کامل زندگی در منطقه.
امکان احیا وجود دارد، اما مشروط به یک «تغییر پارادایم» در مدیریت آب است. از دیدگاه اقتصادی، این سرمایهگذاری نه یک هزینه، بلکه تنها راه نجات سرمایههای انسانی، اجتماعی و طبیعی یک پهنهی وسیع از کشور است.
دریاچه ارومیه میتواند از نماد بیتدبیری، به نماد هوشمندی و ارادهی ملی ایران برای گفتوگو با طبیعت تبدیل شود؛ این انتخاب، امروز در دست ماست.
