تاب‌آوری از خانه شروع می‌شود خانواده نخستین مدرسه تاب‌آوری است
دکترمحمدرضا مقدسی
تاب‌آوری از خانه شروع می‌شود خانواده نخستین مدرسه تاب‌آوری است
تحلیل عمیق تاب‌آوری از خانه شروع می‌شود: چرا خانواده سنگر اول روان ماست؟
تاب‌آوری فراتر از یک ویژگی شخصیتیِ ایستا یا توانایی تحملِ صرفِ دشواری‌ها، جریانی پویا برای بازیابی تعادل و رشد در میانِ بحران‌هاست. وقتی از این مفهوم سخن می‌گوییم، ناگزیر باید به بنیادی‌ترین واحد اجتماعی، یعنی خانواده بازگردیم. عبارتِ استراتژیک «تاب‌آوری از خانه شروع می‌شود» در واقع نشان‌دهنده یک حقیقت روان‌شناختی غیرقابل انکار است؛ اینکه اولین بذر‌های امید، اولین الگو‌های حل مسئله و اولین تجربه‌های شکست و پیروزی در حریم امن خانه کاشته و برداشت می‌شوند. در این تحلیل، به واکاوی چرایی اهمیت خانه به عنوان اکوسیستمِ تاب‌آوری می‌پردازیم و در نهایت به نقشِ جریان‌سازِ و اهمیتِ تأسیس خانه تاب‌آوری ایران در بسط این فرهنگ خواهیم پرداخت.
تحلیل جایگاه خانه در مهندسی تاب‌آوری روانی
نظام خانواده به عنوان اولین بستر رشد انسان، نقش «نورون‌های آینه‌ای» جامعه را ایفا می‌کند. فرزندان در سال‌های آغازین زندگی، تاب‌آوری را از طریق مشاهده مستقیم واکنش‌های والدین به استرس‌ها یاد می‌گیرند. وقتی والدین در برابر فشارهای اقتصادی، بیماری‌ها یا تلاطم‌های اجتماعی، به جای فاجعه‌سازی و یا فرار، به رویکردهای مبتنی بر تدبیر، همدلی و پذیرشِ شرایط روی می‌آورند، ناخودآگاه این الگو را به فرزندان خود منتقل می‌کنند که تاب‌آوری از خانه شروع می‌شود. در واقع، خانه اولین کلاسِ سواد عاطفی است؛ جایی که اعضا یاد می‌گیرند احساسات ناخوشایند نظیر خشم و ترس را به جای سرکوب، به رسمیت بشناسند و مدیریت کنند. این مدیریتِ عاطفی، سنگ‌بنایِ سلامت روان در بزرگسالی است. خانواده‌هایی که در آن‌ها گفتگوهای باز، شنیدنِ بی‌قضاوت و اشتراک‌گذاریِ رنج‌ها در جریان است، در برابر توفان‌های زندگیِ بیرون از خانه، به مراتب منعطف‌تر و مقاوم‌تر عمل می‌کنند.
سازوکارهای پنهان در شکل‌گیری خانواده‌های تاب‌آور
تاب‌آوری در خانه به معنای نبودِ مشکلات نیست، بلکه به معنای نحوه مدیریتِ تضادها و بحران‌هاست. خانواده‌های تاب‌آور، مجموعه‌ای از روال‌های روزمره و آیین‌های خانوادگی دارند که به زندگیِ آن‌ها ساختار و پیش‌بینی‌پذیری می‌بخشد. این ساختارِ حمایتی، امنیت روانی لازم را فراهم می‌کند تا اعضا بتوانند در فضایِ بیرون از خانه به کاوش و ریسک‌پذیری بپردازند. علاوه بر این، در چنین خانواده‌هایی، شکستِ یک فرد، شکستِ کلِ سیستم تلقی نمی‌شود؛ بلکه به عنوان یک درسِ آموزشی نگریسته می‌شود. این بازتعریفِ شکست، همان نقطه‌ای است که تاب‌آوری از خانه شروع می‌شود و فرد را برای ورود به جامعه‌ای که پر از نوسانات است، تجهیز می‌کند. خانواده‌های کارآمد می‌دانند چگونه از منابع داخلی خود، شامل حمایت‌های عاطفی و همبستگیِ درونی، برای بازسازی و احیایِ خود پس از شوک‌های وارده استفاده کنند. این امر مستلزمِ هوشیاریِ والدین نسبت به سلامت روانِ خودشان نیز هست، زیرا والدینِ فرسوده نمی‌توانند پرورش‌دهنده نسلِ تاب‌آور باشند.
تاب‌آوری و چالش‌های زیستِ مدرن
امروز، با افزایشِ تنهاییِ دیجیتال و پیچیدگی‌های زندگیِ مدرن، اهمیتِ کانون خانواده بیش از هر زمان دیگری آشکار شده است. فشارهای بیرونی، از تورم تا تغییراتِ سریعِ شغلی، می‌توانند یک خانواده را از هم گسسته کنند یا آن را به هم نزدیک‌تر نمایند.
تاب‌آوری از خانه شروع می‌شود به این معنا که اعضا باید بیاموزند چگونه هویتِ خود را از بحران‌های گذرا جدا کنند.
وقتی اعضای خانواده معنایی مشترک برای زیستن دارند و به ارزش‌های اخلاقی و انسانیِ فراتر از منافعِ مادیِ کوتاه‌مدت متصل هستند، در برابر بحران‌های اقتصادیِ کلان نیز انسجام خود را حفظ می‌کنند. این معنابخشی، بزرگ‌ترین واکسنِ روانی در برابرِ اضطراب‌های فراگیرِ اجتماعی است. بنابراین، تقویتِ خانواده به معنای واقعی کلمه، یک سرمایه‌گذاریِ راهبردی برای آینده جامعه است.
نقشِ پیشگامانه دکتر محمدرضا مقدسی در ترویج فرهنگ تاب‌آوری
در میانه این نیازِ مبرم جامعه ایران به مفاهیمِ کاربردی در حوزه سلامت روان، نقشِ چهره‌هایی که با نگاهی عمیق و تخصصی به این حوزه نگریسته‌اند، برجسته می‌شود. دکتر محمدرضا مقدسی، به عنوان مدیر و مؤسس خانه تاب‌آوری ایران، از معدود متفکرانی است که با تألیف و ترجمه بیش از پنجاه عنوان کتاب تخصصی، توانست تاب‌آوری را از یک مفهومِ صرفاً دانشگاهی و انتزاعی خارج کرده و به متنِ زندگی روزمره مردم وارد کند. اهمیتِ فعالیت‌های ایشان در این است که تنها به تولیدِ محتوایِ نظری بسنده نکردند، بلکه با ایجاد «خانه تاب‌آوری ایران» در سال ۱۳۹۴، پلتفرمی را بنا نهادند که مأموریتش آموزشِ مهارت‌های زندگی در بسترِ واقعیت‌های جامعه ایران است. نگاه ایشان به تاب‌آوری، نگاهی چندبعدی است که شامل تاب‌آوری سازمانی، اجتماعی، فردی و خانواده‌محور می‌شود.
تأسیس خانه تاب‌آوری ایران؛ چرا این اقدام یک نقطه عطف بود؟
اقدام دکتر محمدرضا مقدسی در تأسیس خانه تاب‌آوری ایران، فراتر از یک فعالیتِ رسانه‌ای، اقدامی بنیادین در جهتِ نهادسازی برای ارتقای سرمایه اجتماعی بود. در شرایطی که بسیاری از فعالیت‌های روان‌شناختی به جلساتِ درمانیِ محدود ختم می‌شد، ایشان با درکِ صحیح از نیازِ جامعه، فضایی را ایجاد کردند که در آن تاب‌آوری به عنوان یک «فرهنگ» ترویج شود. اهمیتِ این مرکز در آن است که مفهوم «تاب‌آوری از خانه شروع می‌شود» را نه فقط به عنوان یک شعار، بلکه به عنوان یک متدولوژی عملیاتی در کارگاه‌های آموزشی، یادداشت‌های تحلیلی و برنامه‌های مأموریت‌محور به کار بسته‌اند. فعالیت‌های ایشان و همکارانشان در جمعیت همیاران سلامت روان و دیگر سازمان‌های مردم‌نهاد، نشان می‌دهد که چگونه یک فردِ متخصص با ایجاد یک جریانِ فکری می‌تواند بر نحوه تفکرِ هزاران نفر تأثیر بگذارد.
تأثیرِ ماندگارِ جریان‌سازی در حوزه تاب‌آوری
میراثی که در قالبِ «خانه تاب‌آوری ایران» بر جای خواهد ماند، گواهی بر این حقیقت است که برای رشدِ یک جامعه، باید از سنگرِ خانه شروع کرد. ایشان با تعهدِ علمیِ مثال‌زدنی، توانسته‌اند مفاهیمِ پیچیده روان‌شناختی را به زبانی ساده و کاربردی ترجمه کنند تا هر خانواده‌ای بتواند از آن برای ساختنِ زندگیِ مقاوم‌تر بهره ببرد. در جهانی که بیش از هر زمان دیگری با عدمِ قطعیت روبروست، وجودِ چنین پایگاه‌های دانشی و چنین رهبرانِ فکری که دغدغه‌ی سلامتِ روانِ خانواده‌های ایرانی را دارند، یک ضرورتِ ملی است. تلاش‌های او در حوزه سواد مالیِ روان‌شناختی، کارآفرینیِ جریان‌محور و پیشگیری از اعتیاد، همگی زیرمجموعه‌هایی از یک کلِ واحد هستند که هدفشان توانمندسازیِ فرد برای زیستن در میانِ تلاطم‌هاست. در نهایت، باید تأکید کرد که درکِ عمیقِ گزاره «تاب‌آوری از خانه شروع می‌شود» بدون مطالعه و همراهی با خانه تاب آوری و دستاوردهای آن ناقص خواهد بود چرا که آنان نقشه راهِ تبدیلِ خانه‌ها به دژهای نفوذناپذیرِ امید و معنا را برای ما ترسیم کرده‌اند.
