حمله به تاسیسات صنعت آب و برق می تواند مصداق جنایت جنگی باشد

تخریب تجهیزات نیروگاه‌های خورشیدی کوچک‌مقیاس در یکی از شهرستان‌های محروم ایران و آسیب به تأسیسات آب‌شیرین‌کن در جزیره قشم در حملات اخیر، بار دیگر اهمیت حفاظت از زیرساخت‌های غیرنظامی مانند آب، برق و انرژی را برجسته کرده است؛ زیرساخت‌هایی که طبق کنوانسیون‌های ژنو، پروتکل‌های الحاقی و قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل، نباید هدف حملات نظامی قرار گیرند زیرا تخریب آنها به طور مستقیم زندگی و بقای غیرنظامیان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

در حمله هوایی اخیر آمریکا و اسرائیل به یکی از شهرستان های محروم‌ ایران، انباری از تجهیزات نیروگاههای خورشیدی کوچک مقیاس تخریب و تجهیزات دچار آسیب جدی شد. تجهیزات تخریب شده در این حمله بخشی از اجزای مورد نیاز برای احداث نیروگاههای خورشیدی بودند که به منظور کمک به تامین برق مورد نیاز مردم مناطق محروم در بخشهای روستایی ایران در حال احداث بودند.

حجم مالی خسارت مالی وارده به اینورترهای خورشیدی، کایلها و سایر ملزومات انبار شده حدود ۱.۱ میلیون دلار برآورد شده که می توانست برای تامین برق نزدیک به ۳۵۰۰ خانوار مورد استفاده قرار گیرد. از سوی دیگر طی حمله اخیر انجام شده به آب شیرین کن شرکت مپنا در جزیره قشم، تامین آب شرب حدود ۳۰ روستا با مشکل جدی مواجه شده است که پیرو آن عباس عراقچی وزیر امور خارجه کشورمان نیز هشداری را در خصوص پیامد های سنگین آن به طرف های آمریکایی ارسال کردند.

با توجه به تهدیدات اخیر طرف های آمریکایی مبنی بر حمله به نیروگاه ها و زیرساخت های صنعت برق ایران، باید توجه داشت که بر اساس اصول حقوق بین‌الملل و کنوانسیون‌های ژنو، حمله به زیرساخت‌های حیاتی غیرنظامی از جمله تأسیسات آب و برق ممنوع است.

طبق مواد ۵۲ و ۵۴ پروتکل الحاقی اول به کنوانسیون‌های ژنو (۱۹۷۷)، اموال غیرنظامی و همچنین تأسیساتی که برای بقای جمعیت غیرنظامی ضروری هستند نباید هدف حمله قرار گیرند. همچنین ماده ۵۶ این پروتکل بر حفاظت از تأسیساتی نظیر سدها و نیروگاه‌ها تأکید می‌کند.

افزون بر این، شورای امنیت سازمان ملل متحد در قطعنامه ۲۵۷۳ در سال۲۰۲۱ حملات علیه زیرساخت‌های حیاتی غیرنظامی در مخاصمات مسلحانه، از جمله تأسیسات آب، برق و سایر خدمات اساسی را به‌طور یکپارچه محکوم کرده است. همچنین ماده هشتم اساسنامه رم دیوان کیفری بین‌المللی حمله عمدی علیه جمعیت غیرنظامی یا اموال غیرنظامی مانند زیرساخت‌های حیاتی آب و برق را در زمره جنایات جنگی قرار داده است.

برای تشریح موضوع درادامه به جزئیات چندین کنوانسیون، معاهده و سند حقوقی بین‌المللی که حمله به زیرساخت‌های حیاتی غیرنظامی مانند آب، برق، سدها و تأسیسات انرژی را ممنوع کرده و در بسیاری موارد آن را جنایت جنگی دانسته اشاره خواهیم کرد.

در کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو (۱۹۴۹) که مهم‌ترین پایه حقوق بشردوستانه در زمان جنگ تلقی می شود. به حمایت از غیرنظامیان و تاکید شده و عنوان شده که اموال و زیرساخت‌های غیرنظامی نباید هدف حمله قرار گیرند و تخریب گسترده اموال غیرنظامی بدون ضرورت نظامی می‌تواند نقض فاحش و جنایت جنگی محسوب شود. علاوه بر این پروتکل الحاقی اول به کنوانسیون‌های ژنو (۱۹۷۷) نیز که یکی از مهم‌ترین اسناد در مورد زیرساخت‌های حیاتی است، در ماده ۴۸ به اصل تفکیک اشاره می کند که طرف‌های درگیر باید میان اهداف نظامی و غیرنظامی تمایز قائل شوند و و عملیات نظامی را فقط علیه اهداف نظامی انجام دهند. در ماده ۵۲ این کنوانسیون با عنوان حمایت از اموال غیرنظامی نیز عنوان شده است که تأسیسات غیرنظامی مانند نیروگاه‌ها، شبکه برق و زیرساخت‌های خدمات عمومی آب و انرژی نباید هدف حمله قرار گیرند. به علاوه در ماده ۵۴ نیز که به حفاظت از اشیای ضروری برای بقای غیرنظامیان اشاره دارد هر نوع حمله با هدف تخریب منابعی مانند آب، مواد غذایی و تأسیسات حیاتی که برای بقای جمعیت غیرنظامی ضروری است ممنوع اعلام شده است. درماده ۵۶ نیز صراحتا اعلام شده است که تأسیسات حاوی نیروهای خطرناک مانند سدها، نیروگاه‌ها (به خصوص نیروگاه های هسته ای) و تأسیسات انرژی نباید به هیچ عنوان هدف حمله قرار گیرند چون این نوع حملات موجب خسارت شدید به غیرنظامیان خواهد شد.

در ماده هشت اساسنامه رم دادگاه کیفری بین‌المللی (۱۹۹۸) که تعریف قانونی جنایت جنگی را ارائه می‌دهد نیز به صراحت اشاره شده که حمله عمدی به اهداف غیرنظامی و تأسیسات و زیرساخت‌هایی که برای بقا یا زندگی غیرنظامیان ضروری هستند می‌تواند مصداق جنایت جنگی تلقی شود.

در قواعد عرفی حقوق بشردوستانه نیز که توسط کمیته بین‌المللی صلیب سرخ تدوین شده‌اند در قاعده هفت به اصل تمایز بین اهداف نظامی و غیرنظامی، در قاعده ۱۰ به ممنوعیت حمله به اموال غیرنظامی ، در قاعده ۴۲ به حفاظت از سدها و نیروگاه‌ها و در قاعده ۵۴ به ممنوعیت حمله به منابع ضروری برای بقای غیرنظامیان (آب، غذا و زیرساخت‌های حیاتی) اشاره شده است.

در قطعنامه‌ها و اسناد سازمان ملل نظیر گزارش‌های دبیرکل سازمان ملل درباره حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و حفاظت از غیرنظامیان در مخاصمات مسلحانه تاکید شده است. به عنوان مثال در قطعنامه ۲۵۷۳ شورای امنیت که در ۲۷ آپریل ۲۰۲۱ به اتفاق آرا تصویب شد و به طور خاص بر حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی غیرنظامی در مخاصمات مسلحانه تأکید دارد. هدف اصلی این قطعنامه افزایش حفاظت از زیرساخت‌هایی که برای زندگی و سلامت غیرنظامیان ضروری هستند.

در این سند شورای امنیت حملات علیه زیرساخت‌های حیاتی غیرنظامی را در درگیری‌های مسلحانه به شدت محکوم کرده و تأکید کرده که طرف‌های درگیر باید به حقوق بین‌الملل بشردوستانه پایبند باشند و از همه طرف‌های مخاصمه خواسته شده از حمله به زیرساخت‌هایی که برای بقای غیرنظامیان ضروری‌اند خودداری کنند. نمونه زیرساخت‌هایی که در این قطعنامه مورد اشاره قرار گرفته‌است، تأسیسات آب و فاضلاب، نیروگاه‌ها و شبکه‌های برق، بیمارستان‌ها و مراکز درمانی، مدارس، زیرساخت‌های حمل‌ونقل و ارتباطات هستند که تخریب آنها می‌تواند پیامدهایی مانند بحران انسانی، قطع دسترسی به آب و انرژی، تشدید بیماری‌ها و اختلال در خدمات حیاتی را به دنبال داشته باشد و در آن از دبیرکل سازمان ملل خواسته شده گزارش‌هایی درباره حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی در جنگ‌ها ارائه دهد.

همچنین در قطعنامه شماره ۲۴۱۷ شورای امنیت که در سال ۲۰۱۸ تصویب شد بر ممنوعیت استفاده از گرسنگی و محرومیت از آب به عنوان ابزار جنگی تاکید شده است.

با وجود همه این قوانین و معاهدات بین المللی متاسفانه حمله به زیر ساختهای صنعت آب و برق در جنگ ها مسبوق به سابقه است به عنوان مثال در جنگ بوسنی هرزگوین و یوگسلاوی در دهه ۱۹۹۰ میلادی، دادگاه کیفری بین‌المللی برای یوگسلاوی سابق (ICTY) چند پرونده مرتبط با تخریب زیرساخت‌های غیرنظامی از جمله هدف قرار دادن شبکه آب و برق شهر سارایوو را بررسی و برخی فرماندهان را محکوم کرد.

در جریان جنگ خلیج فارس نیز در سال ۱۹۹۱ نیروهای ائتلاف علیه عراق به رهبری آمریکا بسیاری از نیروگاه‌های برق عراق را هدف حمله قرار دادند که باعث اختلال گسترده در سیستم تصفیه آب، خدمات درمانی و تأمین برق شهری شد و پس ازجنگ نهادهای نظارتی سازمان ملل در حوزه حقوق بشر گزارش دادند که این حملات مصداق آسیب گسترده به زیرساخت‌های حیاتی غیرنظامیان بوده و از منظر حقوق بشردوستانه مورد انتقاد است در جنگ برخی کشورها عربی با یمن و همپنین رژیم صهیونیستی و غزه نیز گزارشات متعددی درباره حمله به تأسیسات آب و فاضلاب، نیروگاه‌ها و شبکه های برق و پمپ‌های آب گزارش شد که سازمانهایی نظیر عفو بین الملل و کمیته بین‌المللی صلیب سرخ برخی حملات را مصداق نقض حقوق بین‌الملل بشردوستانه و قوانین جنگ دانسته‌اند و نسبت به پیامدهای انسانی حمله به این زیرساخت‌ها هشدار داده بودند در آخرین نمونه در جنگ روسیه و اوکراین نیز که از سال از ۲۰۲۲ آغاز شد، حملات مکرری به نیروگاه‌های برق، و پست‌های انتقال و زیرساخت‌های انرژی و گرمایش انجام شد و درگزارش‌های منتشره توسط سازمان ملل، دیوان کیفری بین‌المللی (ICC) و کمیسیون تحقیق شورای حقوق بشر بررسی شده که در این حملات به طور عمدی زیرساخت‌های غیرنظامی را هدف گرفته شده و ممکن است جنایت جنگی محسوب شوند.

جمع بندی:

در حقوق جنگ، حمله به زیرساخت‌های انرژی همیشه به‌طور مطلق ممنوع نیست؛ اما از آنجا که نیروگاه‌ها، شبکه های برق، تأسیسات آب و فاضلاب زیرساخت‌های خدمات عمومی غیرنظامی محسوب می‌شوند و حمله به آنها باعث آسیب شدید به غیرنظامیان خواهد شد آن حمله می‌تواند نقض حقوق بشر و حتی جنایت جنگی تلقی شود به گونه ای که در کنوانسیون‌های ژنو و مواد متعدد پروتکل الحاقی آن تاکید شده است.

افزون بر این، قطعنامه ۲۵۷۳ شورای امنیت سازمان ملل متحد نیز حملات علیه زیرساخت‌های حیاتی غیرنظامی در مخاصمات مسلحانه، از جمله تأسیسات آب، برق و سایر خدمات اساسی را به‌طور یکپارچه محکوم کرده و از طرف‌های درگیر خواسته است به تعهدات خود در چارچوب حقوق بین‌الملل بشردوستانه پایبند باشند.

*مهدی تفضلی – رئیس گروه توسعه همکاریهای بین المللی سازمان انرژی های تجدیدپذیر و بهره وری برق (ساتبا)