دستاوردها و چالشهای بومیسازی هوش مصنوعی در ایران
سال ۱۴۰۴ شمسی را میتوان نقطه عطفی در تاریخ فناوری ایران دانست؛ سالی که ابزارهای هوش مصنوعی بومی نه تنها در برابر تحریمهای بینالمللی ایستادگی کردند، بلکه با نوآوریهای چشمگیر، توجه کارشناسان داخلی و خارجی را به خود جلب کردند.
در حالی که جهان با سرعت سرسامآوری به سمت مدلهای زبانی بزرگ و کاربردهای عملی AI پیش میرفت، توسعهدهندگان ایرانی با تمرکز بر نیازهای محلی و بهرهگیری از استعدادهای جوان، ابزارهایی ساختند که در حوزههایی مانند پردازش زبان طبیعی، تولید محتوا و تحلیل دادهها، عملکردی رقابتی با نمونههای جهانی نشان دادند. این پیشرفتها، که اغلب با بودجه محدود و زیر فشارهای اقتصادی حاصل شد، نشاندهنده پتانسیل بالای اکوسیستم فناوری ایران است.
اما این موفقیتها بدون چالش نبودند؛ از محدودیت دسترسی به دادههای بزرگ تا مشکلات سختافزاری، موانعی که توسعهدهندگان را وادار به خلاقیتهای بومی کرد. یکی از برجستهترین ابزارها در این سال، رخشای بود که به عنوان یک مدل زبانی بزرگ فارسی، قابلیتهای پیشرفتهای در پردازش زبان طبیعی ارائه داد.
رخشای، توسعهیافته توسط تیمی از متخصصان دانشگاهی و استارتآپی، نه تنها متون فارسی را با دقت بالایی تحلیل میکند، بلکه در تولید محتوای خلاقانه مانند مقالات و شعرها نیز عملکردی شگفتانگیز نشان داد.
تحلیلها نشان میدهد که این ابزار با استفاده از دادههای محلی، مانند متون تاریخی و ادبی فارسی، توانسته فرهنگیسازی AI را به سطح جدیدی برساند.
برای مثال، در کاربردهای آموزشی، رخشای به معلمان کمک کرد تا محتوای درسی سفارشیسازیشده تولید کنند، که این امر در شرایطی که دسترسی به ابزارهای خارجی محدود است، ارزش دوچندان دارد. با این حال، نقدهایی بر آن وارد است؛ مانند وابستگی به دادههای محدود که گاهی منجر به خطاهای فرهنگی یا زبانی میشود، اما این ضعفها با بهروزرسانیهای مداوم در حال کاهش هستند.
هوشیار ۲۴ نیز یکی دیگر از شگفتیسازان بود که با ادغام مدلهای جهانی مانند GPT-4 و Claude در یک پلتفرم بومی، دسترسی کاربران ایرانی را به فناوریهای پیشرفته تسهیل کرد.
این ابزار، که توسط یک استارتآپ داخلی توسعه یافت، تمرکز خود را بر رابط کاربری فارسی و قابلیتهای گفتاری گذاشت. تحلیل عملکرد آن در سال ۱۴۰۴ نشان میدهد که هوشیار ۲۴ در حوزه تولید محتوا و تحلیل دادهها، بیش از ۳۰ درصد کارایی بیشتری نسبت به نسخههای خارجی در زبان فارسی داشت.
برای نمونه، در کسبوکارهای کوچک، این ابزار به عنوان دستیار مجازی عمل کرد و هزینههای استخدام را کاهش داد. اما بررسی عمیقتر آشکار میکند که چالش اصلی آن، حفظ حریم خصوصی دادههاست؛ زیرا ادغام با مدلهای خارجی گاهی نگرانیهایی در مورد نشت اطلاعات ایجاد میکند.
توسعهدهندگان با تمرکز بر سرورهای محلی، تلاش کردهاند این مسئله را حل کنند، که این رویکرد میتواند الگویی برای دیگر ابزارها باشد. در حوزه تولید تصویر و محتوای بصری، هوشنو برجسته ظاهر شد.
این پلتفرم، که بر پایه مدلهای اپنسورس مانند Stable Diffusion ساخته شده، کاربران را قادر به ایجاد تصاویر هنری و تبلیغاتی با دستورات فارسی کرد. در سال ۱۴۰۴، هوشنو در صنایع خلاق مانند تبلیغات و طراحی، تحول ایجاد کرد و به کسبوکارهای ایرانی کمک کرد تا بدون نیاز به ابزارهای خارجی، محتوای بومی تولید کنند.
تحلیل آماری نشان میدهد که استفاده از آن در میان طراحان ایرانی بیش از ۵۰ درصد رشد داشت، که این امر به کاهش وابستگی به نرمافزارهای تحریمی منجر شد. با این وجود، نقصهایی مانند کیفیت پایین در تصاویر پیچیده یا نیاز به پرامپتهای دقیق، نشاندهنده نیاز به بهبود الگوریتمهاست.
این ابزار همچنین در آموزشهای هنری کاربرد یافت و به دانشجویان کمک کرد تا ایدههای خود را سریعتر visualisation کنند. ویرا، به عنوان یک اپلیکیشن موبایل، یکی از ابزارهای کاربرپسند سال بود که مجموعهای از قابلیتهای AI را برای کارهای روزمره ارائه داد. از تبدیل صوت به متن تا تحلیل دادههای شخصی، ویرا با تمرکز بر سادگی، مخاطبان عام را هدف گرفت.
بررسیها حاکی از آن است که این ابزار در سال ۱۴۰۴، بیش از یک میلیون دانلود داشت و در حوزه بهداشت و آموزش، کاربردهای عملی یافت. برای مثال، در پزشکی، ویرا به تحلیل علائم اولیه بیماریها کمک کرد، که در شرایط کمبود منابع پزشکی، ارزشمند بود.
اما تحلیل تحلیلی نشان میدهد که وابستگی به سختافزارهای موبایل، گاهی عملکرد آن را محدود میکند، و نیاز به نسخههای دسکتاپ احساس میشود. این ابزارها نه تنها در سطح فنی شگفتانگیز بودند، بلکه از منظر اقتصادی نیز تأثیرگذار ظاهر شدند.
در شرایطی که تحریمها دسترسی به تراشههای پیشرفته و دادههای بزرگ را محدود کرده، توسعهدهندگان ایرانی با استفاده از سرورهای محلی و مدلهای سبکوزن، هزینهها را کاهش دادند.
تحلیل گزارشهای بنیاد ملی نخبگان نشان میدهد که سرمایهگذاری در AI ایرانی در ۱۴۰۴ بیش از ۴۰ درصد رشد داشت، که این امر به ایجاد شغلهای جدید در حوزه فناوری منجر شد.
با این حال، چالشهای اصلی شامل کمبود سرمایهگذاری خارجی و مهاجرت استعدادها باقی ماندند؛ مسائلی که اگر حل نشوند، میتوانند پیشرفت را کند کنند. چشمانداز سال ۱۴۰۵ امیدوارکننده به نظر میرسد.
با راهاندازی پلتفرم ملی AI و سرمایهگذاریهای دولتی، انتظار میرود ابزارهایی مانند نسخههای پیشرفته رخشای و هوشیار ۲۴، با ادغام واقعیت افزوده و یادگیری عمیق، کاربردهای صنعتی بیشتری پیدا کنند. تحلیل کارشناسان پیشبینی میکند که ایران بتواند در منطقه خاورمیانه، سهم خود را از بازار AI به ۱۵ درصد برساند، به شرطی که چالش تحریمها با همکاریهای بینالمللی مانند با چین حل شود.
همچنین، تمرکز بر اخلاق AI و حفظ دادهها، میتواند ایران را به الگویی در جهان اسلام تبدیل کند. اما ریسکهایی مانند رقابت جهانی و نیاز به زیرساختهای ابری، نیازمند سیاستگذاریهای دقیق است. در نهایت، سال ۱۴۰۵ میتواند سال تثبیت این شگفتیها باشد، جایی که AI ایرانی نه تنها بقا، بلکه رهبری منطقهای را هدف گیرد.
