مناطق آزاد؛ خط مقدم تجارت در بحران

مریم غدیرپور

در سال‌های اخیر نقش مناطق آزاد تجاری–صنعتی در حفظ پایداری جریان تولید و تجارت کشور بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است.

این مناطق که به‌عنوان پیوندگاه اقتصاد ملی با بازارهای منطقه‌ای شناخته می‌شوند، در دوره‌های بحران توانسته‌اند بخشی از فشارهای ناشی از اختلالات لجستیکی و محدودیت‌های اداری را کاهش دهند. در مقطع اخیر نیز تداوم فعالیت مناطق آزاد، به‌ویژه در نواحی جنوبی کشور، اهمیت خاصی یافته است؛ مناطقی که بخش مهمی از صادرات غیرنفتی و تامین کالاهای اساسی از مسیر آنها انجام می‌شود.

با تاکید مسئولان اقتصادی بر استمرار خدمات‌رسانی و پشتیبانی از ساکنان و فعالان اقتصادی، مناطق آزاد وظیفه یافته‌اند نقش خود را در حفظ پیوستگی زنجیره تأمین و حمایت از کسب‌وکارها پررنگ‌تر ایفا کنند. این مسیر مستلزم تقویت سازوکارهای مدیریتی، تسهیل فرایندهای تجاری و افزایش هماهنگی میان بخش‌های مختلف اجرایی است.

گزارش پیش‌رو به بررسی ابعاد مختلف عملکرد مناطق آزاد در دوره‌های بحرانی می‌پردازد؛ از میزان آمادگی این مناطق برای مدیریت شرایط ویژه تا کارکرد آنها در استمرار تجارت، حمایت از فعالان اقتصادی و کاهش اختلالات زنجیره تأمین. هدف این مقدمه ترسیم چارچوبی کلی برای فهم جایگاه راهبردی مناطق آزاد در حفظ پایداری اقتصادی کشوردر جنگ رمضان است.

تولدی بعد از جنگ جهانی دوم

امید بن‌عباس، کارشناس مناطق آزاد، در گفت‌وگو با «عصر اقتصاد» با اشاره به جایگاه این مناطق در اقتصاد جهانی توضیح می‌دهد :مناطق آزاد تجاری–صنعتی طی چند دهه گذشته به یکی از ابزارهای اصلی کشورها برای تقویت تجارت و توسعه صنعتی تبدیل شده‌اند.

به گفته او، پس از پایان جنگ جهانی دوم بسیاری از دولت‌ها برای خروج از رکود، افزایش اشتغال و جذب سرمایه خارجی، ایجاد مناطق آزاد را در دستور کار قرار دادند و همین روند موجب شد این الگو به‌تدریج در سطح بین‌المللی گسترش یابد.

بن‌عباس با اشاره به وضعیت ایران تأکید می‌کند: تشکیل مناطق آزاد در کشور با رویکردی مشابه تجربه‌های موفق جهانی انجام شد؛ یعنی توجه به نیازهای ساختاری اقتصاد ایران و تلاش برای ایجاد فضاهایی که بتوانند موتور محرک صادرات و تولید شوند.

او توضیح می‌دهد : این مناطق از ابتدا با چهار هدف اصلی تعریف شدند: توسعه صادرات غیرنفتی، جذب سرمایه‌گذاری خارجی، انتقال فناوری‌های نو و ایجاد اشتغال پایدار. به باور او، همین اهداف نشان می‌دهد که مناطق آزاد در اقتصاد ایران تنها یک ابزار تجاری ساده نیستند بلکه بخشی از راهبرد کلان توسعه به‌شمار می‌روند.

این کارشناس همچنین به مزیت‌های قانونی مناطق آزاد اشاره می‌کند و می‌گوید: «مهم‌ترین نقطه قوت این مناطق، مجموعه‌ای از مشوق‌هاست که سرمایه‌گذاران را ترغیب می‌کند فعالیت خود را در این محدوده‌ها متمرکز کنند.»

 به گفته او، آزادی ورود و خروج سرمایه، معافیت مالیاتی ۲۰ ساله، تضمین امنیت سرمایه‌گذاران خارجی، امکان مشارکت سرمایه‌گذاری مشترک میان فعالان داخلی و خارجی، تسهیل فرآیندهای ترانزیت و نیز معافیت‌های گمرکی از جمله امتیازاتی هستند که این مناطق را به بستری رقابتی و جذاب برای اجرای طرح‌های اقتصادی تبدیل کرده است.

بن‌عباس تأکید می‌کند که استمرار تقویت چارچوب‌های قانونی و مدیریتی مناطق آزاد می‌تواند سهم آنها در رشد اقتصادی، تولید و صادرات کشور را بیش از پیش ارتقا دهد و نقش این مناطق را در آینده اقتصاد ایران برجسته‌تر سازد.

مناطق آزاد راه ورود فناوری

این کارشناس مناطق آزاد، در توضیح نقش این مناطق در توسعه سرمایه‌گذاری و صادرات می‌گوید که ساختار قانونی و مشوق‌های اقتصادی موجود در مناطق آزاد، آن‌ها را به یکی از مناسب‌ترین بسترها برای جذب سرمایه‌گذاران داخلی و به‌ویژه خارجی تبدیل کرده است.

به اعتقاد او، زمانی که سرمایه‌گذار خارجی وارد این مناطق می‌شود، تنها سرمایه مالی را به کشور نمی‌آورد؛ بلکه ورود فناوری‌های نو، ارتقای کیفیت تولید و ایجاد شبکه‌های گسترده بازاریابی و صادراتی نیز از پیامدهای آن است.

او تأکید می‌کند : تقویت صادرات از مسیر مناطق آزاد می‌تواند فشار بر منابع ارزی کشور را کاهش دهد. هرچه سهم صادرات غیرنفتی افزایش یابد، وابستگی اقتصاد به نفت کمتر شده و در نتیجه تاب‌آوری اقتصادی در برابر شوک‌های بیرونی بیشتر می‌شود. بن‌عباس اضافه می‌کند که یکی از ظرفیت‌های مهم مناطق آزاد، توانایی آن‌ها در ایجاد ارزش افزوده و باز کردن مسیرهای تازه برای ورود محصولات ایرانی به بازارهای هدف است.

وی با اشاره به موقعیت راهبردی ایران در قلب منطقه خاطرنشان می‌کند : مناطق آزاد می‌توانند نقش یک پل ارتباطی مؤثر میان تولیدکنندگان داخلی و بازارهای خارجی را ایفا کنند. او بازارهایی مانند عراق، افغانستان، پاکستان، کشورهای آسیای میانه و برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس را از مهم‌ترین مقاصد بالقوه صادرات کالاهای تولیدشده در مناطق آزاد می‌داند و معتقد است فعال‌سازی این ظرفیت‌ها می‌تواند جایگاه ایران را در تجارت منطقه‌ای تقویت کند.

نقش پر رنگ مناطق آزاد در جنگ رمضان

این کارشناس مناطق آزاد، در تشریح نقش این مناطق در دوره موسوم به «جنگ رمضان» توضیح می‌دهد که مناطق آزاد در چنین مقاطعی به یکی از ستون‌های اصلی حفظ پایداری اقتصاد کشور تبدیل می‌شوند.

او تأکید می‌کند : هرگاه کشور با اختلالات جدی در جریان تجارت، تولید یا تأمین کالاهای اساسی روبه‌رو می‌شود، مناطق آزاد به دلیل برخورداری از ساختار انعطاف‌پذیر و قوانین تسهیل‌گر، قادرند بخش مهمی از فشارها را مدیریت کنند و از کند شدن روندهای حیاتی اقتصادی جلوگیری نمایند.

به گفته بن‌عباس، دستور وزیر امور اقتصادی و دارایی مبنی بر تداوم فعالیت کامل مناطق آزاد با اولویت ساکنان و فعالان اقتصادی جنوب کشور، در واقع پاسخی به همین نیاز حیاتی بود.

 او توضیح می‌دهد که در شرایط حساس، توقف یا اختلال در فعالیت این مناطق می‌تواند پیامدهای مستقیمی بر زنجیره تأمین، صادرات و تأمین کالاهای اساسی داشته باشد. بنابراین، تصمیم به استمرار خدمت‌رسانی نه‌تنها اقدامی مدیریتی، بلکه حرکتی راهبردی برای حفظ جریان مستمر تجارت محسوب می‌شود.

بن‌عباس با اشاره به موقعیت راهبردی مناطق آزاد جنوبی، می‌گوید که بخش قابل‌توجهی از واردات ضروری و صادرات غیرنفتی از مسیر همین مناطق انجام می‌شود و هرگونه محدودیت می‌تواند به سرعت بر بازار داخلی اثر بگذارد. او تأکید می‌کند که مناطق آزاد، با برخورداری از امکانات لجستیکی و ارتباطی مناسب، قادرند در بحران‌ها نقش ضربه‌گیر ایفا کرده و مانع از شکل‌گیری اختلالات گسترده شوند.

کلام آخر

به باور کارشناسان به نقش واقعی مناطق آزاد در چنین دوره‌هایی تنها تداوم فعالیت‌های اقتصادی نیست، بلکه ایجاد اطمینان برای بازرگانان، حفظ آرامش شبکه تجاری و جلوگیری از گسست در تأمین کالاهای ضروری است. بن‌عباس نتیجه می‌گیرد که مدیریت کارآمد این مناطق در دوره جنگ رمضان، نمونه‌ای روشن از اهمیت آنها در تاب‌آوری اقتصادی کشور و پایداری فرآیندهای حیاتی تجارت و تولید است.