وقتی تنوع، کسبوکار را نجات میدهد
مریم مرادی| دکتری مدیریت کسب کار از دانشگاه تهران
گاهی بزرگترین اشتباه یک مدیر، انتخاب اشتباه نیست. وابستگی بیش از حد به یک انتخاب درست است.
ممکن است یک محصول بسیار موفق داشته باشید، یک مشتری بزرگ بخش قابلتوجهی از درآمدتان را تأمین کند، یک تأمینکننده بهترین قیمت بازار را ارائه دهد یا یک کانال فروش، بیشترین مشتری را برایتان جذب کند.
همهچیز در ظاهر عالی است. تا زمانی که یک اتفاق غیرمنتظره رخ دهد.
مشتری بزرگ قراردادش را تمدید نمیکند.
تأمینکننده دچار مشکل میشود.
قیمت مواد اولیه ناگهان افزایش پیدا میکند.
یک پلتفرم فروش سیاست خود را تغییر میدهد.
یا رفتار مشتریان بهدلیلی که از قبل قابل پیشبینی نبوده، تغییر میکند.
در این نقطه مشخص میشود که موفقیت امروز یک کسبوکار، لزوماً به معنای آمادگی آن برای فردا نیست.
در ادبیات مدیریت، تنوع معمولاً بهعنوان یکی از راهکارهای کاهش ریسک شناخته میشود؛ اما از منظر پادشکنندگی، موضوع عمیقتر است. تنوع فقط برای تقسیم ریسک نیست؛ برای ایجاد اختیار است.
کسبوکاری که تنها یک مسیر برای تأمین، فروش، درآمد یا رشد دارد، حتی اگر آن مسیر در شرایط فعلی بسیار سودآور باشد، در برابر تغییرات ناگهانی آسیبپذیر است. اما سازمانی که چند گزینه واقعی در اختیار دارد، در زمان بحران مجبور نیست از صفر شروع کند؛ میتواند مسیر خود را تغییر دهد.
البته اینجا یک سوءبرداشت رایج وجود دارد.
پادشکنندگی به معنای این نیست که هر کسبوکاری باید دهها محصول، مشتری، بازار یا کانال فروش داشته باشد. تنوع بیهدف میتواند خودش به منبع پیچیدگی، هزینه و ناکارآمدی تبدیل شود. مسئله، «بیشتر داشتن» نیست؛ مسئله، «گزینه داشتن» است.
یک شرکت ممکن است سه تأمینکننده داشته باشد، اما هر سه در یک منطقه جغرافیایی قرار داشته باشند. در ظاهر متنوع است، اما در برابر یک بحران منطقهای همچنان شکننده خواهد بود. ممکن است یک کسبوکار چند محصول داشته باشد، اما همه آن محصولات به یک ماده اولیه وابسته باشند. بنابراین تنوع محصول الزاماً به معنای کاهش شکنندگی نیست. ممکن است شرکتی مشتریان متعددی داشته باشد، اما ۷۰ درصد درآمد آن از یک مشتری تأمین شود. تعداد مشتریان در اینجا ممکن است تصویر اشتباهی از میزان تابآوری سازمان ایجاد کند. بنابراین، آنچه اهمیت دارد تنوع هوشمندانه و استقلال نسبی گزینهها از یکدیگر است.
از منظر پادشکنندگی، یک سازمان قدرتمند سازمانی نیست که همه چیز را تحت کنترل دارد. سازمانی است که وقتی کنترل بخشی از شرایط را از دست میدهد، همچنان انتخابهای دیگری برای ادامه مسیر دارد. این نگاه، تعریف ما از «کارایی» را نیز تغییر میدهد. در شرایط عادی، حذف ظرفیتهای اضافه، کاهش موجودی، محدود کردن تأمینکنندگان و تمرکز بر یک محصول یا بازار میتواند کارایی را افزایش دهد. اما در محیطهای پرنوسان، همین بهینهسازی افراطی ممکن است سازمان را شکننده کند.
گاهی یک تأمینکننده دوم، یک بازار آزمایشی کوچک، یک محصول جانبی یا حتی بخشی از نقدینگی که عمداً برای فرصتهای پیشبینینشده کنار گذاشته شده است، در ظاهر «هزینه اضافه» محسوب میشود. اما در زمان شوک میتواند به اختیار استراتژیک تبدیل شود. این همان نقطهای است که پادشکنندگی با مدیریت سنتی ریسک تفاوت پیدا میکند. مدیریت ریسک میپرسد: «چگونه احتمال شکست را کاهش دهیم؟»
اما نگاه پادشکننده سؤال دیگری مطرح میکند:
«چگونه ساختاری بسازیم که اگر یکی از مسیرها شکست خورد، مسیرهای دیگری فعال شوند و حتی از تغییر شرایط، فرصت جدیدی ایجاد شود؟»
برای کسبوکارهای ایرانی، این موضوع اهمیت دوچندان دارد. در محیطی که تغییرات نرخ ارز، محدودیتهای تجاری، اختلال در زنجیره تأمین، تغییر مقررات و نوسانات تقاضا میتوانند در مدت کوتاهی معادلات بازار را تغییر دهند، وابستگی شدید به یک مسیر، حتی اگر آن مسیر امروز بهترین گزینه باشد، یک ریسک پنهان است. بنابراین شاید مدیران باید به جای پرسیدن اینکه: «بهترین انتخاب ما چیست؟»
گاهی سؤال مهمتری بپرسند: «اگر این انتخاب فردا دیگر در دسترس نباشد، چه گزینهای داریم؟»
پاسخ به این سؤال میتواند میزان پادشکنندگی یک کسبوکار را آشکار کند.
🖋️ کسبوکارهای آینده متعلق به مدیرانی نیستند که همیشه بهترین مسیر را پیدا میکنند. متعلق به مدیرانی هستند که برای از دست رفتن مسیر فعلی، مسیرهای دیگری ساختهاند. در دنیای پر از عدمقطعیت، مزیت رقابتی فقط در داشتن یک انتخاب خوب نیست. بلکه در داشتن چند انتخاب معنادار و توانایی جابهجایی سریع میان آنهاست. شاید پادشکنندگی از جایی آغاز میشود که مدیر به جای تلاش برای ساختن یک کسبوکار «بینقص»، شروع به ساختن کسبوکاری میکند که در صورت اشتباه، تغییر و غافلگیری نیز همچنان گزینه دارد. زیرا در محیطی که آینده قابل پیشبینی نیست، داشتن گزینههای بیشتر، گاهی از داشتن پاسخ درست ارزشمندتر است.
این یادداشت بر مبنای دیدگاه و چارچوب نظری پادشکنندگی تجاری تدوین شده است.
