هوش مصنوعی جای پزشک؛ خطر تازه نظام سلامت

مریم غدیرپور

روز پزشک تنها فرصتی برای تبریک گفتن به جامعه پزشکی نیست، بلکه زمانی برای دیدن دشواری هایی است که این قشر پرتلاش هر روز با آن روبه رو می شود.

پزشک در اتاق معاینه، پیش از آنکه به علائم ظاهری بیماری توجه کند، به سابقه بیمار، شرایط جسمی، داروهای مصرفی، وضعیت روحی و مجموعه ای از نشانه های پنهان توجه می کند و بر اساس همین تصویر کامل، تصمیم درمانی می گیرد.

این فرایند گاهی ساعت ها مطالعه، تجربه و مسئولیت پذیری را طلب می کند و کوچک ترین خطا در آن می تواند سلامت بیمار را به خطر بیندازد.

امروز، در کنار فشار کاری، کمبود زمان، افزایش مراجعات و پیچیده تر شدن بیماری ها، چالش تازه ای نیز به جامعه پزشکی وارد شده است که مسیر درمان را دشوارتر می کند. این چالش، خوددرمانی بیماران با کمک هوش مصنوعی و اطلاعات پراکنده فضای مجازی شکل می گیرد.

بیماری که شب هنگام با جست وجوی چند علامت به تشخیصی احتمالی می رسد، ممکن است صبح دارویی را آغاز کند، دوز مصرفی را تغییر دهد یا درمان تجویز شده را کنار بگذارد و تصور کند مسیر درمان را کوتاه کرده است.

درمان بدون معاینه، ریسک بدون هشدار

هوش مصنوعی می تواند آگاهی عمومی را افزایش دهد، اما به پرونده پزشکی، نتایج آزمایش، شرایط فیزیولوژیک و ظرافت های تصمیم گیری بالینی دسترسی ندارد.

از همین رو، پاسخی که برای یک بیمار مفید به نظر می رسد، ممکن است برای بیماری دیگر خطرناک تمام شود و عوارضی جدی ایجاد کند. مصرف خودسرانه آنتی بیوتیک ها، داروهای ضدانعقاد، داروهای موثر بر سیستم عصبی و داروهای بیماری های مزمن، نمونه ای از همین مسیر پرخطر محسوب می شود.

عصر اقتصاد این معضل را چالشی جدی برای پزشکان، داروسازان و نظام سلامت بررسی کرده است؛ زیرا خوددرمانی دیجیتال فقط سلامت بیمار را تهدید نمی کند، بلکه اعتماد به فرایند درمان را نیز تضعیف می کند و بار مسئولیت جامعه پزشکی را افزایش می دهد. قدردانی از پزشکان زمانی معنا پیدا می کند که نقش تخصص، تجربه و اخلاق حرفه ای آنان در درمان نادیده گرفته نشود.

زنگ خطر خود درمانی دیجیتال

دکتراحمد موسویان با اشاره به تغییر الگوی جست‌وجوی اطلاعات سلامت در میان مردم گفت: فناوری‌های نوین فرصت ارزشمندی برای ارتقای سواد سلامت و دسترسی سریع‌تر مردم به اطلاعات علمی فراهم کرده‌اند؛ اما نباید فراموش کرد که دسترسی به اطلاعات با تشخیص بیماری و انتخاب درمان مناسب تفاوتی اساسی دارد.

خود درمانی دیجیتال کار پزشکان را سخت کرده است

وی افزود: یکی از مهم‌ترین چالش‌های عصر دیجیتال این است که برخی افراد تصور می‌کنند مطالعه چند مطلب در اینترنت یا دریافت پاسخ از یک سامانه هوش مصنوعی می‌تواند جایگزین ارزیابی تخصصی شود؛ در حالی که تصمیم‌گیری درمانی فرآیندی پیچیده است و به بررسی هم‌زمان عوامل متعددی نیاز دارد.

به گفته وی، سن، جنس، سابقه بیماری، داروهای مصرفی، حساسیت‌های دارویی، وضعیت بارداری یا شیردهی، نتایج آزمایش‌ها و شرایط جسمی هر فرد در انتخاب درمان مناسب نقش تعیین‌کننده دارند؛ موضوعی که در بسیاری از جست‌وجوهای اینترنتی یا پاسخ‌های عمومی هوش مصنوعی به‌طور کامل قابل ارزیابی نیست.

موسویان ادامه داد: بسیاری از بیماری‌ها علائم مشترک دارند. برای مثال، سردرد، خستگی یا مشکلات گوارشی می‌توانند ناشی از ده‌ها علت متفاوت باشند. به همین دلیل، اتکا به اطلاعات عمومی برای تشخیص بیماری، احتمال خطا در تشخیص و انتخاب درمان نامناسب را افزایش می‌دهد.

وی با اشاره به گسترش پدیده «خوددرمانی دیجیتال» اظهار کرد: امروزه بخشی از مراجعه‌کنندگان به مراکز درمانی، پیش از دریافت نظر متخصص، بر اساس اطلاعات فضای مجازی یا پاسخ‌های هوش مصنوعی درباره بیماری خود به نتیجه‌گیری رسیده‌اند و حتی در برخی موارد مصرف دارو را آغاز کرده‌اند. این مسئله می‌تواند موجب تأخیر در تشخیص صحیح، تشدید بیماری، بروز عوارض ناخواسته دارویی و افزایش خطر تداخلات دارویی شود.

خار کوچک، تصمیم بزرگ

ح. الف می گوید ماجرا از یک شب معمولی شروع شد؛ شبی که هنگام خوردن غذا احساس کرد خار کوچکی در گلویش گیر کرده است. درد شدید نبود و تنفسش نیز با مشکل جدی روبه رو نشده بود، به همین دلیل تصمیم گرفت تا صبح صبر کند.

وی به جای مراجعه به پزشک، تلفن همراهش را برداشت و علائم خود را برای یک سامانه هوش مصنوعی نوشت. پاسخ هایی که دریافت کرد، بیشتر بر احتمال التهاب، خراش سطحی یا باقی ماندن احساس جسم خارجی در گلو تاکید داشت و به وی پیشنهاد کرد غذای نرم مصرف کند و وضعیتش را زیر نظر بگیرد.

ح. الف می گوید همین پاسخ ها باعث شد مراجعه به پزشک را غیرضروری بداند. وی تصور کرد با چند اقدام ساده، مشکل برطرف می شود و نیازی نیست برای یک خار کوچک وقت و هزینه صرف کند. اما درد در روزهای بعد ادامه پیدا کرد و احساس فشار در ناحیه گردن و گلو بیشتر شد.

وی هر بار که شرایط را در فضای مجازی بررسی می کرد، پاسخ تازه ای می گرفت و به جای آنکه برای معاینه حضوری اقدام کند، تصمیم مراجعه را به روز بعد موکول می کرد.

وقتی تاخیر، درمان را سنگین کرد

چند روز بعد، تب، ضعف و دشواری در بلع به علائم وی اضافه شد. ح. الف می گوید در آن زمان دیگر متوجه شده بود که موضوع از یک ناراحتی ساده عبور کرده است، اما هنوز امیدوار بود با مصرف داروهای بدون نسخه و توصیه های اینترنتی مشکل برطرف شود.

سرانجام شدت درد و ناتوانی در خوردن غذا وی را به مرکز درمانی کشاند و بررسی های پزشکی نشان داد که جسم خارجی از مسیر اولیه خود عبور کرده و در بافت های عمقی ناحیه ری التهاب و عفونت ایجاد کرده است.

وی می گوید پزشکان پس از معاینه و انجام بررسی های لازم اعلام کردند که درمان دیگر به خارج کردن ساده خار محدود نمی شود و برای کنترل عفونت و آسیب ایجادشده، جراحی وسیع تری لازم است.

ح. الف تاکید می کند که اگر در همان ساعات نخست به پزشک مراجعه می کرد، احتمال داشت درمان وی سرپایی و کم خطر انجام شود، اما تاخیر و اعتماد بیش از اندازه به مشاوره هوش مصنوعی، مسیر درمان را پیچیده کرد.

این روایت به معنای بی فایده بودن هوش مصنوعی نیست، بلکه نشان می دهد این فناوری باید ابزار افزایش آگاهی باشد، نه جایگزین معاینه، تشخیص و تصمیم پزشک باشد.

کلام آخر

دسترسی به اطلاعات سلامت هیچ‌گاه به اندازه امروز آسان نبوده است. تنها با چند کلیک، کاربران می‌توانند درباره علائم بیماری‌ها، داروها، روش‌های درمانی و حتی نتایج آزمایش‌های خود اطلاعات متنوعی دریافت کنند.

در سال‌های اخیر نیز توسعه ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی، شیوه جست‌وجوی اطلاعات پزشکی را دگرگون کرده و بسیاری از افراد پیش از مراجعه به پزشک یا داروساز، پاسخ پرسش‌های خود را در این سامانه‌ها می‌جویند.