افق مبهم قیر ایران در بازار خاورمیانه
مریم غدیرپور
هجدهم تیرماه، سالروز تأسیس انجمن قیر ایران، با هدف ارتقای جایگاه این صنعت، تقویت همافزایی میان فعالان، توسعه فعالیتهای علمی و فناورانه و پاسداشت تلاشهای کارگران، متخصصان و مدیران این حوزه، بهعنوان «روز صنعت قیر ایران» نامگذاری شده است.
با این حال، امسال بهدلیل شرایط جنگی پیشآمده و غلبه فضای اضطراری بر تحولات اقتصادی کشور، این مناسبت کمتر مورد توجه رسانهها، سیاستگذاران و فعالان اقتصادی قرار گرفت؛ رخدادی که نباید به معنای کماهمیت بودن یکی از صنایع ارزآور و راهبردی کشور تلقی شود.
ایران با برخورداری از ظرفیت بالای پالایشی، دسترسی به خوراک، موقعیت جغرافیایی ممتاز و بازارهای گسترده منطقهای، از توان قابلتوجهی برای تولید و صادرات قیر برخوردار است. با این حال، مشکلاتی همچون نوسان قیمت مواد اولیه، تعدد مقررات، بیثباتی سیاستهای صادراتی، چالشهای حملونقل، محدودیتهای بانکی، ضعف استانداردسازی و رقابت ناسالم، مانع بهرهبرداری کامل از این ظرفیت شدهاند.
ازاینرو، «عصر اقتصاد» بر آن شد تا در گزارشی تحلیلی، ضمن بررسی نقاط قوت و مزیتهای رقابتی صنعت قیر ایران، مهمترین ضعفها، موانع ساختاری و تهدیدهای پیشروی آن را واکاوی کند؛ صنعتی که میتواند در صورت اصلاح سیاستها و تقویت پیوند میان دولت، بخش خصوصی و دانشگاه، سهم موثرتری در ارزآوری، اشتغال و رشد صنعتی کشور داشته باشد.
خودتحریمی زیر سایه تنش؛ چرا کیفیت در صنعت قیر قربانی شد؟
علل مغفول ماندن «روز صنعت قیر ایران» و چالش مسئولیتپذیری در گفتوگو عصر اقتصاد با محمد احتشامی واکاوی شد.
هجدهم تیرماه امسال در حالی از تقویم مناسبتهای اقتصادی عبور کرد که «روز صنعت قیر ایران» تحتالشعاع فضای جنگی و التهابات منطقهای، بهکلی مغفول ماند. اما فراتر از فراموشی یک مناسبت، مسئله اصلی تداوم افت کیفیت در صنعتی است که در شرایط حساس کنونی باید ستون فقرات ارزآوری و حفظ زیرساختها باشد.
محمد احتشامی، کارشناس این حوزه، معتقد است فضای اضطراری حاکم بر کشور نباید به بهانهای برای فرار از مسئولیتپذیری و کاهش استانداردهای فنی تبدیل شود؛ چرا که عمر کوتاه آسفالت در این وضعیت، نوعی اتلاف منابع در زمانه تنگنای اقتصادی است.
سایه جنگ بر اولویتهای کیفی
محمد احتشامی در گفتوگو با عصر اقتصاد با اشاره به تأثیر فضای سیاسی بر بدنه کارشناسی کشور اظهار کرد: «متأسفانه امسال بهدلیل شرایط جنگی و غلبه فضای امنیتی، تمرکز بر مسائل زیربنایی مانند ارتقای علمی صنعت قیر و نظارت بر پروژههای راهسازی بهشدت کاهش یافته است.
وقتی فضای کشور جنگی میشود، گویا مسئولیتپذیری و دقت فنی به حاشیه میرود، در حالی که دقیقاً در چنین شرایطی که با محدودیت منابع مواجهیم، هر ریال هزینهکرد در آسفالت و قیر باید با وسواس بیشتری صورت گیرد تا از هدررفت سرمایهها جلوگیری شود.»
عمر کوتاه آسفالت؛ هزینه مضاعف در روزهای سخت
وی گفت: «در حالی که عمر مفید استاندارد برای آسفالت حدود ۲۰ سال تعریف میشود، ما امروز شاهدیم که در برخی مسیرها این عدد به زیر ۵ سال رسیده است. این به معنای آن است که ما در میانه فشارهای خارجی، خود را درگیر یک هزینه بازسازی مداوم کردهایم.
وی افزود: نبود مسئولیتپذیری در طول زنجیره تولید تا نگهداری، در شرایط جنگی فعلی به مراتب خطرناکتر از زمان صلح است؛ چرا که فرسودگی زودهنگام راهها، هزینههای لجستیکی و اقتصادی سنگینی را به بدنه جامعه تزریق میکند که جبران آن در وضعیت فعلی دشوارتر از همیشه است.»
تجهیزات مدرن در غیاب تعهد حرفهای
این کارشناس صنعت قیر و آسفالت با نقد نگاه صرفاً سختافزاری تصریح کرد: «حتی اگر بهترین مصالح را داشته باشیم، فضای جنگی نباید باعث شود که آموزش کارگران و دقت ناظران نادیده گرفته شود.
وی افزود: اگر کارگر یا مجری پروژه نسبت به شرایط فنی قیر بیعلاقه یا فاقد دانش باشد، پیشرفتهترین دستگاههای فولاتوماتیک هم نمیتوانند آسفالتی با عمر بالای ۱۲ سال تحویل دهند. مشکل ما امروز اینجاست که به بهانه شرایط خاص کشور، نظارت مستمر و پیگیر جای خود را به برخوردهای تشریفاتی داده است.»
ضرورت اصلاح نظام انگیزش و آموزش
احتشامی راهکار عبور از این بحران کیفی را نه در انتظار برای آرامش سیاسی، بلکه در انضباط داخلی دانست و گفت: «برای رفع این مشکل، حتی در همین شرایط فعلی، باید با روشهایی مانند ساماندهی پرداختها، ارائه حقوق منصفانه و برگزاری کلاسهای آموزشی تخصصی، دقت حرفهای را میان دستاندرکاران احیا کرد.
نخستین نقطه قوت ما، دسترسی آسان و ارزان به خوراک اولیه (وکیوم باتوم) در پالایشگاههای کشور است که مزیتی رقابتی برای تولید ایجاد کرده است
وی افزود: اگر دولت و مجلس به دنبال صیانت از تولید ملی و ارزآوری در این صنعت هستند، باید بدانند که مسئولیتپذیری تنها راهی است که مانع تبدیل شدن صنعت قیر به یک حوزه هزینهبر و فرسوده در زیر سایه تنشهای منطقهای میشود.»
مزیتهای رقابتی که نباید نادیده گرفت
این کارشناس صنعت قیر و آسفالت، در تشریح پتانسیلهای این حوزه معتقد است: «با وجود چالشهای ساختاری، ایران از منظر زیرساختی یکی از کشورهای برخوردار در صنعت قیر جهان است. نخستین نقطه قوت ما، دسترسی آسان و ارزان به خوراک اولیه (وکیوم باتوم) در پالایشگاههای کشور است که مزیتی رقابتی برای تولید ایجاد کرده است. علاوه بر این، دانش فنی متخصصان ایرانی در حوزه فرآوری قیر و تولید انواع آسفالتهای اصلاحشده، همتراز با استانداردهای روز جهانی است و این ظرفیت علمی در صورت بهرهبرداری صحیح، میتواند ایران را به قطب تکنولوژیک منطقه تبدیل کند.»
وی میافزاید: «موقعیت ممتاز جغرافیایی و دسترسی به بازارهای صادراتی کشورهای همسایه، پتانسیل بالایی برای ارزآوری ایجاد کرده است. همچنین، تعدد واحدهای تولیدی قیر و تجهیزات صنعتی مدرن در کشور، توان تأمین نیازهای کلان زیرساختی را فراهم کرده است.
اگر این زنجیره مزیتها شامل «خوراک در دسترس، دانش فنی بومی، تجهیزات صنعتی و موقعیت استراتژیک» با نیروی انسانی مسئولیتپذیر ترکیب شود، صنعت قیر ایران به راحتی میتواند فراتر از نیازهای داخلی، در بازارهای بینالمللی نیز به عنوان یک بازیگر باکیفیت و تعیینکننده ایفای نقش کند.»
بیمها و امیدهای بازار قیر
دسترسی بیواسطه پالایشگاههای داخلی به وکیوم باتوم، همواره برگ برنده صنعت قیر ایران در بازارهای جهانی بوده است. با این حال، آیندهنگری این بازار نشان میدهد که تکیه بر «خوراک ارزان و در دسترس» بدون ایجاد زنجیره ارزش، راهبردی محکوم به شکست است.
در افق پیشرو، عواملی چون تغییر فرمولهای قیمتگذاری پایه، نوسازی پالایشی رقبای منطقهای و فشار استانداردهای زیستمحیطی، مزیت سنتی ایران را تهدید میکنند.
صنعت قیر ایران برای حفظ بقا در دهه آینده، ناگزیر است از خامفروشی و عرضه قیرهای فاقد استاندارد عبور کرده و با تمرکز بر تکنولوژیهای نوین تولید قیرهای اصلاحشده (پلیمری)، ارزش افزوده واقعی خوراک را در بازارهای صادراتی بازیابی کند. در غیر این صورت، این فرصت طلایی به هدررفتی بزرگ در اقتصاد انرژی کشور بدل خواهد شد.
