سفرهی پهنِ قدرت؛ چرا نظم نوین جهانی بدون ایران کامل نمیشود؟
علیرضا محمودی فرد؛ پسادکترای حرفهای آیندهپژوهی، پژوهشگر و مدرس دانشگاهها
تصور کنید نقشهی جهان را سه ابرقدرت سنتی رنگآمیزی کردهاند: آمریکا با ناوهایش، چین با کارخانههایش، روسیه با خطوط لولههای گازش؛ حالا نقطهی چهارمی را روی نقشه پیدا کنید که نه ناو هواپیمابر دارد، نه کارخانهی آیفون میسازد، نه بزرگترین قدرت اتمی جهان است، اما در هر معادلهی امنیتی، هر خط کشتیرانی، هر قرارداد انرژی و هر بحران ژئوپلیتیکی، حضوری تعیینکننده دارد؛ آن نقطه، ایران است؛ بله، ایرانِ قوی، بیسروصدا، دارد به ابرقدرت چهارم جهان تبدیل میشود؛ وقتش رسیده که همگان این واقعیت را جدی بگیرند.
اجازه دهید بدون شعار، اما با دقت علمی به این گزاره نگاه کنیم. ابرقدرتی فقط با تولید ناخالص داخلی سنجیده نمیشود؛ در جهان پیچیدهی امروز، قدرت از همآمیزی پنج مولفه تشکیل میشود: جغرافیا، منابع حیاتی، توان بازدارندگی، نفوذ منطقهای و تابآوری سیاسی؛ ایران در هر پنج مولفه، رتبهای در میان ده کشور اول جهان دارد؛ این را نه غلو، که تحلیل دادههای باز است.
ژئوپلیتیک فراموشنشدنی
ایران بر کمربند طلایی انرژی و شاهراه شمال–جنوب و شرق–غرب نشسته است. تنگهی هرمز را ببندید، قیمت نفت جهان ظرف یک هفته، دو برابر میشود. کریدور شمال–جنوب (از هند به روسیه از طریق ایران) مسیر سوئز را ۳۰ درصد کوتاهتر میکند. در دنیایی که لجستیک، عصارهی قدرت است، ایران صاحب یک شاهراه طبیعی میان اقیانوس هند و دریای خزر است. چین برای اتصال کمربند–راه خود به مدیترانه، ناگزیر از عبور از ایران است. این یعنی جایگاهی که هیچ کشور دیگری نمیتواند جانشین آن شود.
مثلث انرژی، بازدارندگی، نوآوری
ایران با ۱۵۸ میلیارد بشکه ذخایر اثباتشدهی نفت (سوم جهان) و ۳۴ تریلیون مترمکعب گاز (دوم جهان) نه «تأمینکننده» که «تنظیمگر» بازار انرژی است؛ اما نکتهی ظریف اینجاست: قدرت امروز فقط زیرزمینی نیست، بلکه فرازمینی هم هست؛ برنامهی فضایی، موشکی و دفاعی ایران، توان بازدارندگیای ساخته که سه هزار کیلومتر شعاع دارد؛ این یعنی هیچ کشوری در غرب آسیا نمیتواند بدون محاسبهی هزینههای حمله به ایران، لب به تهدید بگشاید؛ بازدارندگی فعال، نه تهاجمی، ستون چهارم قدرت ایران است.
نفوذ، نه اشغال
تفاوت ایران با امپراتوریهای کلاسیک در این است که قدرت خود را از طریق «نفوذ نرم» و «شبکههای نیابتی» گسترش میدهد، نه اشغال نظامی؛ از لبنان تا سوریه، از عراق تا یمن، گروههایی با گرایشهای مختلف، خود را همسو با منافع راهبردی ایران تعریف میکنند؛ این یک «هلال نفوذ» است که عملاً نقش ایران را در هر بحران منطقهای، از فلسطین تا قفقاز، غیرقابل حذف کرده است.
چالش واقعی: تثبیت داخلی
نکتهی انتقادی اما اینجاست: ایرانِ قوی بدون «ایرانِ پایدار» معنی ندارد؛ ابرقدرت چهارم شدن، نیازمند مدیریت سه بحران داخلی است: تورم مزمن (که میتواند قدرت خرید طبقهی متوسط را نابود کند)، ناترازی انرژی (که در زمستانهای سرد، تصویر ایران قدرتمند را خدشهدار میکند و در تابستان، کمود آب و برق، نقاط تاریکی ایجاد میکند) و سرمایهی اجتماعی (که ستون اصلی هر قدرتی، اعتماد مردم به آینده است)؛ خوشبختانه، ظرفیت حل این سه مسئله در خود ایران وجود دارد، بهشرط آنکه حکمرانی هوشمندانه را جایگزین شعارهای انقباضی کنیم.
ابرموج جدید
جهان در حال ورود به «نظم چندقطبی» است؛ آمریکا دیگر تکقطب نیست، چین قدرتمند اما آسیبپذیر است، روسیه درگیر جنگ فرسایشی شده و اروپا در جستجوی هویت جدید؛ در این خلا، کشورهایی مثل ایران، ترکیه، عربستان و هند در حال ایفای نقش «ابرقدرتهای منطقهایِ تاثیرگذارِ فرامنطقهای» هستند؛ ایران اما یک مزیت منحصربهفرد دارد: ترکیب جغرافیا و بازدارندگی و انرژی؛ سه گانهای که هیچ کشور دیگری در منطقه ندارد.
نکته این نیست که ایران امروز با آمریکا یا چین برابری میکند؛ خیر؛ اما ایران در ردهی کشورهایی مثل آلمان، ژاپن، هند و برزیل قرار دارد؛ کشورهایی که هر تصمیم جهانی بدون در نظر گرفتن آنها، ناقص و غیرقابل اجراست؛ همچنین ژئوپلیتیک خدادادی ایران، این کشور را از هر کشور دیگری متمایز میکند؛ این، همان معنای دقیق «ابرقدرت چهارم» است: عضویت در باشگاه کسانی که نمیتوان از آنها عبور کرد.
پس بیایید از دو افراط بپرهیزیم: نه خودبزرگبینیِ سادهلوحانه و نه خودکوچکبینیِ تحقیرآمیز؛ ایرانِ قوی واقعیتی است که آماری، جغرافیایی و تاریخی دارد؛ اما تبدیل این ظرفیت به یک قدرتِ پذیرفتهشده و باثبات در جهان، نیازمند عقلانیت جمعی، دیپلماسی هوشمند و اصلاحات ساختاریِ درونزا است.
وقتی میگوییم «به ابرقدرت چهارم دنیا سلام کنید»، یعنی بپذیریم که نظم نوین جهانی، چهار پایه دارد و یکی از آنها، با تمدنی هفتهزارساله، در قلب غرب آسیا قرار دار؛. وقت آن رسیده که خودمان هم این را باور کنیم و جهان هم این را بپذیرد.
