اهمیت حوزه انرژی و اثر بخشی آن در اقتصاد ملی ایران
رضا پدیدار، رئیس كمیسیون انرژی و محیط زیست اتاق تهران
با توجه به شرایط محدود كننده اقتصادی در كشور و نیز با در نظر گرفتن تحولات پیش رو و ضرورت دستیابی به پتانسیلها و توانمندیهای كشور در دولت جدید ضرورت دارد به یكی از موضوعات بسیار مهم و اثر گذار یعنی حوزه انرژی بیشتر توجه نموده و ابعاد مختلف آن را در اقتصاد ملی ایران مورد توجه و ارزیابی قرارداد. چرا كه بررسی ارتباط میان مصرف انرژی و رشد اقتصادی كشور بصورت بخشی و بر حسب داده های منطقه ای، استانی و یا زمانی، حكایت از تاثیر مثبت رشد مصرف انرژیبر رشد ارزش افزوده بخشهای مختلف اقتصادی منجمله بخش صنعت، حمل و نقل، ارتباطات و نظایر آن است كه میتواند هم در استانهای توسعه یافته و هم در استانهای در حال توسعه اثر گذار مستقیم باشد.
اما میزان اثرگذاری مثبت مصرف انرژی با حركت از فاز ركود اقتصادی به فاز رونق اقتصادی كاملا” مشهود بوده و با ادامه این روند به فاز رونق اقتصادی دست خواهیم یافت. این موضوع در بخش صنعت بویژه در دوره ركود فعلی شدیدتر و معنادارتر خواهد بود.
به عبارت دیگر این نتایج حكایت از وجود نوعی تقارن در ارتباط میان مصرف انرژی و رشد اقتصادی در ایران دارد. هر چند كه این روند به نوع رژیم اقتصادی، بخش اقتصادی مربوطه و میزان توسعه یافتگی ملی یا استانی ارتباط خواهد داشت. از طرفی بخوبی می دانیم كه ایران كشوری غنی از منابع طبیعی است و یك ابر قدرت در حوزه انرژی محسوب میشود.
براساس اعلام سازمان اطلاعات انرژی آمریكا، ایران دارای چهارمین ذخایر اثبات شده نفت خام و دومین ذخایر گاز طبیعی جهان پس از روسیه است.
(هرچند كه میزان ذخایر گاز در آخرین مطالعات مركز تحقیقات BP ایران اولین ذخایر گاز طبیعی جهان را در اختیار دارد) در این ارتباط و با وجود هدفگذاریهای برنامههای توسعه 5 ساله ایران برای تنوع بخشی به اقتصاد، نمیتوان این حقیقت را كتمان كرد كه اقتصاد كشور هنوز اقتصادی متكی بر درآمدهای نفتی است.
بیش از 55 سال است كه گاز طبیعی و نفت بر كل تولید منابع انرژی ایران سایه افكنده و از طرفی از سال 1999 گاز طبیعی بخش عمدهای از مصرف نهایی را به خود اختصاص داده است.
در عین حال سهم زیاد سوختهای فسیلی در عرصه و استفاده از انرژی در ایران، در عین حال كه موتور توسعه اقتصادی- سیاسی كشور بوده است، تبعات سیاسی و اقتصادی و زیست محیطی بسیاری نیز داشته است.
بخوبی میدانیم كه ایران كشوری غنی از منابع طبیعی است و یك “ابر قدرت در حوزه انرژی” محسوب می شود.
چرا كه همانگونه كه اشاره رفت، بر اساس اعلام سازمان اطلاعات انرژی آمریكا، ایران دارای چهارمین ذخایر اثبات شده نفت خام در جهان است و با وجود هدفگذاری های برنامه های توسعه 5 ساله كشور برای تنوع بخشی به اقتصاد، نمی توان این حقیقت را كتمان كرد كه اقتصاد كشور هنوز اقتصادی متكی بر درآمدهای نفتی است.
در این رابطه میتوان اذعان داشت كه ایران یك صادر كننده بزرگ نفت خام و گاز طبیعی است و در طی سال های اخیر با وجود تحریمهای غرب علیه ایران، كشورهایی نظیر چین، هندوستان، ژاپن و كره جنوبی و تركیه همواره از جمله مشتریان عمده نفت خام و میعانات كشور بودهاند.
اما در بعد داخلی كشورمان برای استفاده بهینه از انرژی خود مدام در تكاپوست، چرا كه مصرف انرژی در ایران بسیار بالاتر از استانداردهای جهانی است، این مهم تا جایی كه آمار منتشر شده در سال 2018 نشان دادند كه هدر روی انرژی در ایران بالغ بر شانزده تا هفده میلیارد دلار بوده است.
سالها بخش انرژی در ایران به شدت با یارانه عجین شده بود و تنها در سال 2018 بود كه بالغ بر 84 میلیارد یارانه به بخش نفت و گاز اختصاص داده شد. اكنون انتظار می رود كه دولت جدید با اجرای صحیح هدفمندی یارانهها و اصلاح قیمتها مصرف داخلی كاهش یابد.
البته ناگفته نماند كه بازیافت انرژی و نفت و گاز در ایران بالغ بر 28 درصد نفت و گاز مصرف شده است، در حالی كه در برخی از كشورها این رقم به 60 درصد بالغ می شود.
در ضمن همانگونه كه آگاهی دارید سرانه مصرف انرژی در ایران 15 برابر سرانه مصرف انرژی در ژاپن و 10 برابر سرانه مصرف انرژی در اتحادیه اروپاست.
از طرفی ایران در طول دهه های متمادی یكی از اعضای مهم سازمان كشورهای صادر كننده نفت (اوپك) و نیز سازمان كشورهای صادركننده گاز بوده و به همین دلیل روابط سیاسی، اقتصادی كشورمان تا حدود زیادی تحت تاثیر جایگاهش در حوزه نفت و انرژی تعریف شده است.
با تعمقی بیشتر میتوان گفت كه در حوزه انرژی های تكمیلی و نیز سایر منابع و مراكز انرژی، ایران در طراحی و ساخت نیروگاه و سد و برنده شدن در مناقصههای بینالمللی در میان رقبای خارجی جهش هایی بزرگ را در جایگاه منطقه و جهانی كشورمان رقم زده است.
نقش بخش انرژی در سیاست ایران غیر قابل انكار است. در مطالعات تطبیقی جهانی همواره به این نكته بسیار مهم تاكید شده كه ایران كشوری است كه موفق شده جایگاه یك ابرقدرت بخش انرژی را بدست آورد و در مسیر تبدیل شدن به یك ابر قدرت حوزه انرژی در مركز بیضی انرژی جهانی است قرار گیرد.
طی دوران بیش از یكصد ساله تاریخ نفت در ایران بدرستی باید گفت كه ایران بی شك همیشه در طول تاریخ نقش مهمی را در اقتصاد نفت جهان ایفا كرده است، چرا كه گذشته از منابع فراوان، به دلیل واقع شدن در قلب حوزه استراتژیك انرژی خاورمیانه، از موقعیتی استثنایی برخوردار است.
این موقعیت فرصت ها و تهدیدهایی را نیز چه به لحاظ اقتصادی و چه به لحاظ سیاسی متوجه ایران میكند. شناسایی فرصتها و هشیاری در برابر تهدیدها میتواند پل ترقی اقتصادی-اجتماعی و نیز سیاسی برای ایران عزیزمان بسازد.
از سوی دیگر و براساس مطالعات تطبیقی بویژه در طی تاریخ 150 ساله اخیر، انرژی و بخصوص نفت، نقش حیاتی در منافع ملی كشورمان ایفا كرده است و می تواند اهرمی در ارتقاء جایگاه بینالمللی ایران باشد.
بی شك افزایش سهم ایران در تولید، تجارت و ترانزیت محموله های انرژی موجب خواهد شد كه اقتصاد جهان در این بخش بیش از پیش به اقتصاد ایران وابسته شود.
دراین باره دلایل متعدد دیگری نیز وجود دارد كه از حوصله در این گفتار خارج است. علاوه بر این ، چنین رویدادهایی میتواند بر امنیت ملی ایران بیافزاید و زمینه را برای حركت به سمت توسعه روز افزون فراهم سازد.
با نگاهی به تاریخچه برنامههای توسعهای كشور كاملا” مشهود است كه در برنامه چهارم توسعه بالغ بر 70 درصد از سرمایه گذاریها برای توسعه صنایع نفت و گاز كشور، باید از جذب سرمایه گذاریهای خارجی كمك گیرد، چراكه در سند چشمانداز20 ساله ایران ذكر شدهاست كه ایران باید در حوزه های علمی، فناوری و اقتصاد به برترین قدرت منطقه تبدیل شود.
با گذشت بیش از یك دهه تحریم های مستقیم و نامعقول غرب علیه ایران، هم اكنون كه قرار است با امضای مجدد توافقنامه بین ایران و گروه برجامی، صنعت نفت و گاز جهان انتظار ورود دوباره ایران را به بازارهای جهانی را مطرح میسازد.
در ضمن مهمتر از آزادی پولهای بلوكه شده و ورود ایران به بازار فروش نفت و گاز جهان، امكان بازگشت سرمایه گذاران خارجی به ایران است كه به این وسیله راه برای توسعه و پیشرفت های فناوری بخش انرژی ایران گشوده می شود.
در این صورت گام نخست پس از لغو تحریم ها، آزاد سازی نفتی است كه پیش از این در نفتكش های ایران ( ذخایر بازرگانی) و نیز انبارهای نفت داخلی ( ذخایر استراتژیك ) نگهداری میشود كه اهمیت ویژهای را برای اثر بخشی اقتصاد ملی ایران در بر دارد.
در این باره لازم به توضیح است كه براساس اطلاعات مندرج در سایتهای خبری بین المللی، منجمله بخش اداره اطلاعات انرژی آمریكا ادعا کردهاست كه ایران بالغ بر 69 میلیون بشكه نفت و میعانات تولید شده در نفتكشهای خود ذخیره كرده كه تصور میشود نیمی از آن را میعانات گازی تشكیل می دهد.
در ضمن بسیاری از محافل سیاسی و نفتی جهان این روزها مشغول گمانه زنی در مورد میزان افزایش تولید نفت ایران هستند تا جایی كه سرعت فروش تولیدات بخش انرژی ایران برای بسیاری از تصمیمگیران عرضه جهانی و نیز كشورهای مصرفكننده و متقاضی به موضوع روز تبدیل شده است.
در تفاسیر و تحلیل های حوزه انرژی در داخل و خارج از كشور مشاهده می شود سرعت افزایش فروش نفت و میعانات گازی ایران به عوامل مختلفی بستگی دارد.
قیمت نفت كه امروزه و از منظر كارشناسان حوزه انرژی قیمت معقولی است و در گام بعدی در دسترس بودن مشتریان در تئوری ها گفته می شود كه ایران میتواند همه موجودی خود را ظرف یك یا دو ماه بفروشد؛ ایران نیز اعلام كرده مقاصد صادراتی خود را در مرحله نخست با تمركز بر بازارهای آسیایی هدف گذاری می كند.
همه این اخبار برای سایر تولیدكنندگان عمده نفت كه به دنبال افزایش سهم خود در بازار هستند و حتی آن را با وجود افت قیمتها نسبت به سالهای گذشته به جان خریدهاند، اخباری نگران كننده محسوب می شود.
بسیاری از تحلیل گران بر این باورند كه تنش هایی كه این روزها روسیه برای افزایش تولید بوجود آورده است، حاصل همین نگرانی های ناشی از بازگشت ایران به اقتصاد جهانی بویژه در عرصه تولید و صادرات نفت است.
البته در خوش بینانه ترین حالت، عربستان نه تنها سهم خود در بازار نفت جهان، بلكه اهرم خود در تعیین قیمتهای جهانی را در خطر میبیند. همچنین اگر نگوییم همه كشورهای عربی یا تولید كننده نفت، كه بسیاری از آنها مانند عربستان خود را در چنین موقعیتی یافتهاند و ایران را در موقعیت تبدیل شدن به یك قدرت بزرگ اقتصادی در سطح منطقه می بینند.
اینكه ایران با توجه به اهمیت بالای استراتژیكی خود در حوزه نفت و اثر بخشی مستقیم آن در حوزه نفت ایران به درستی استفاده خواهد كرد به تك تك تصمیم گیریهای دولت مردان ایران بستگی دارد.
تا آنجا كه هیچ عامل بیرونی بیشتر از تصمیم گیری های داخلی نخواهد توانست در این عرصه موثر باشد.
در كلام آخر اینكه انرژی بعنوان یك عامل تولید مهم، میتواند نقش موثری در رشد اقتصادی داشته باشد، از این رو بررسی رابطه مصرف انرژی و رشد اقتصادی بویژه در بخش های اقتصادی از اهمیت بسیار زیادی برخوردار بوده كه برای تبیین این ارتباط نیاز جدی به روشن شدن سیاست های بخش انرژی كشور خواهد بود كه كمك شایانی است برای رشد و توسعه همه جانبه اقتصادی در كشور با رعایت الگوی تصحیح خط ( ECM ) و وجود یك رابطه بلند مدت و یا كوتاه مدت بین مصرف نهایی انرژی و مصرف نهایی حامل های مختلف انرژی شامل فرآورده های نفتی، برق و گاز و رشد اقتصادی و اشتغال در بخشهای مختلف اقتصاد ایران كه باید بطور جدی در نظر گرفته شود.
