رضا پديدار
رئيس كميسيون انرژي و محيط زيست اتاق تهران
نامگذاری سال 1400 به عنوان سال «توليد، پشتيباني و مانعزداييها» ميتواند زمينه خوبي براي تحقق تاثيرات عميق اقتصادي در كشور باشد؛ چراکه حفظ و بهرهبرداري از منابع در اختيار و هدايت صحيح موضوعي آن موجب اعتماد به نفس ملي و رضايتمندي عمومي و از طرفي تضمينكننده امنيت ملي در جامعه میشود.
امروزه انرژي برق يكي از نيازهاي حياتي زندگي روزمره جوامع بشري است. در صورت قطع دسترسي به برق، تقريبا ساير امور متوقف و در روند زندگي اختلال ایجاد میشود. در واقع، برق يكي از زيرساختهاي اصلي توسعه به شمار ميرود و نقشی بيبديل در فراهم آوردن بسترهاي لازم براي رشد پايدار اقتصادي، اشتغال، سرمايهگذاري و رفاه اجتماعي بويژه گسترش صنايع از جمله ارتباطات دارد.
با وجود این، صنعت برق ايران با چالشهاي متعددي روبهرو است كه برخي از آنها صورتي مزمن به خود گرفته است. بد نيست يادآوري کنم كه اصلاحات ساختاري مكرر و خصوصيسازيهاي ناكارآمد، تلفات بالا و بهرهوري پايين در بخشهاي توليد، انتقال و توزيع، تداوم كسري بودجه و انباشت بدهي وزارت نيرو، رشد چشمگير مصرف خانگي برق بويژه در روزهاي گرم سال و متغير بودن جريان توليد در تنوع سبد عرضه، از مهمترين مسايل صنعت برق در ساليان اخير بوده است.
استمرار مسايل فوق موجب شده است دسترسي به برق به يكي از چالشهاي فضاي كسبوكار ايران تبديل و جايگاه ايران در رتبهبندي محيط كسبوكار با كاهش روبهرو شود. البته يكي از علل نمود و تداوم مسايل يادشده نابسامانيهاي موجود در اقتصاد صنعت برق كشور است كه به دليل ناديده گرفتن پتانسيلهاي موجود در بخش خصوصي است و تبيين آن، نيازمند تحليل جريانهاي سيستمي مديريتي، حرفهاي، مالي، جغرافيايي و چشمانداز آن با توجه به عملكرد حرفهاي وزارت نيرو است.
از طرفي متغير بودن توليد انرژي برق آبي در سالهاي مختلف به مقدار حجم آب موجود پشت سدها و به طور غير مستقيم به وضع بارندگي و خشكسالي كشور باز ميگردد. بحران کنونی آب در كشور ايران و جنبههاي مختلف آن بر كسي پوشيده نيست. وقوع كمآبيها و خشكساليها، افزايش مصارف، از بين رفتن زيستبومهاي آبي و تبعات زيستمحيطي، همگي از ابعاد مختلف بحران آب هستند كه در دهههاي قبل كمتر از آنها سخن به ميان مي آمد . اين مشکلات موجب شده است كه مقوله سدسازي در مركز توجه منتقدان و طرفداران آن قرار گيرد. يكي از موضوعاتي كه به صورت مسايل پيراموني مقوله سدسازي در كشور محل مناقشه موافقان و مخالقان است، مقوله نيروگاههاي برقآبي است.
در نيروگاههاي برقآبي از آب جمعشده در پشت سد ها براي توليد برق استفاده ميشود . آب جمعشده در پشت سدها با برخورد به پرههاي توربين سبب چرخش روتور آن ميشود و چرخش روتور توربين نيز سبب چرخش ژنراتور و در نتيجه توليد برق ميشود. متاسفانه در سال پيش رو با پيشبينيهاي صورت گرفته احتمالا با بحران جدي كمبود توليد برق از اين طريق روبهرو خواهيم بود. برقآبي 98.8 درصد از توليد ملي برق تجديدپذير را و نيز حدود 13.8درصد از مجموع الكتريسيته توليدي را در ايران تشكيل ميدهد. اين در حالي است كه هيدرو الكتريسيته حدود 19درصد از كل انرژي الكتريكي توليدي جهان را پوشش ميدهد. با پيشبينيهاي صورتگرفته و كاهش نزولات آسماني در سال آبي 1399-1400 نميتوان انتظار داشت كه نيروگاه برقآبي كارون 3 با توان توليد 2280 مگاوات و توليد انرژي سالانه 4170 گيگاواتساعت، بزرگترين نيروگاه برقآبي كشور قلمداد شود.
بهخوبي ميدانيم كه ايران با متوسط بارندگي برابر با يكسوم متوسط جهاني، جزو كشورهاي خشك و نيمهخشك جهان است و علاوه بر اين امر، شايد مهمترين علت تاسيس سدها در ايران پراكنش نامناسب زماني و مكاني بارندگي باشد . اين امر در درجه اول بدين معناست كه بايد تمهيدي در جهت ذخيره آب براي زمان مورد نياز آن براي كشاورزي و شرب انديشيد و در درجه دوم نيز بدين معناست كه انحراف از معيار مكاني بارندگي در كشور قابل توجه است. با توجه به اينكه ميزان انرژي برق آبي كمتر از 15درصد از كل انرژي برق كشور را تشكيل ميدهد، شايد نتوان هدف تامين انرژي را هدف اصلي مناسبي براي تاسيس يك سد در كشور دانست. ذخيره آب سد در يك كشور كمآب و خشك و رهاسازي آن براي توليد برق، عليرغم وفور سوختهاي فسيلي، چندان صحيح به نظر نميرسد.
با توجه به بارندگي در سالهاي گذشته ميتوان گفت كه براي نخستين بار در كشور در سال 1398 افزون بر 25درصد از برق مصرفي كشور با اتكا به بخش بخار واحدهاي سيكل تركيبي، نيروگاههاي برقآبي، نيروگاههاي اتمي و انرژيهاي نو، بدون استفاده از سوختهاي فسيلي توليد شده است. سهم نيروگاه هاي برقآبي كشور، از اين بين 38درصد بوده است كه با وجود تنگناهاي فني و مالي شديد و نيز تحريمهاي يكجانبه وارده به كشور بويژه در تامين تجهيزات و لوازم يدكي مورد نياز، بسيار با اهميت و حائز توجه است . در سال مذكور اين ميزان از توليد نيروگاههاي برق آبي، 8.4ميليارد متر مكعب صرفهجويي در مصرف سوختهاي فسيلي ( گاز طبيعي) در كشور را به دنبال داشته است.
اما با توجه به تنشهاي آبي سال جاري و تابستان گرمي كه در پيش رو خواهيم داشت، بايد خود را براي يك سونامي جديد خاموشي آماده كنيم.
این در حالی است که مدير كل مركز مديريت نيروگاههاي برقآبي شركت مديريت منابع آب ايران در سال گذشته گفته بود كه بر اساس برنامهريزي دقيق و بهرهگيري مناسب از بارشهاي قابل ملاحظه در سال آبي گذشته، نيروگاههاي برقآبي با توليد بالغ بر 3هزار گيگاواتساعت، ركورد بيسابقهاي را در طول مدت بهرهبرداري از اين تاسيسات رقم زدند به گونهاي كه معادل 9.5 درصد از كل انرژي برق توليدشده در كشور در اين سال متعلق به واحدهاي برقآبي است.
با توجه به خاموشيهايي كه در سال گذشته تجربه كرديم مدير كل مركز مديريت نيروگاههاي برق آبي ميگوید با برنامهريزيهاي صورتگرفته در منابع آب از ابتداي سال آبي جاري و اقدامهاي به هنگام انجامشده در زمينه عمليات تغييرات ادواري، نيروگاههاي برقآبي كشور در تابستان سال جاري نيز با ضريب آمادگي بالغ بر 90درصد آماده تحويل 10هزار مگاوات ظرفيت همزمان با متوسط توليد انرژي روزانه 90هزار مگاوات ساعت به شبكه سراسري برق كشور هستند. ايشان در ادامه مطالب خود انتظار دارند كه در ماه آينده سال جاري با وجود برنامهريزي توليد انرژي روزانه بر اساس منابع آب، با توجه به افزايش دماي هوا در كشور و در راستاي مشاركت حداكثري نيروگاههاي برق آبي در توليد انرژي مورد نياز و جلوگيري از اعمال خاموشي به شبكه انرژي اخذشده از نيروگاههاي برق آبي كشور، به ميزان 65هزار مگاوات ساعت از عدد 92هزار مگاوات ساعت برود (حدود 40درصد بيشتر از برنامه ريزي توليد اوليه) فراتر برود.
ضمنا توجه داشته باشيم كه بر اساس گزارش معاون بهرهبرداري شركت توسعه منابع آب و نيروي ايران ، حدود 15درصد برق توليدي كشور در زمان اوج مصرف متعلق به نيروگاههاي برقآبي است و هم اكنون معادل 12هزار و 170 مگاوات نيروگاه برقآبي در كشور نصب شده است كه اين نيروگاهها در زمان اوج مصرف نقش تعيينكنندهاي در حفظ پايداري در شبكه برق دارند. توجه داشته باشيم كه امسال زمان اوج مصرف از ابتداي خرداد شروع شده است و نيروگاههاي برق آبي سهم 11درصدي را در توليد برق عهدهدار دارند كه قطعا جريان خاموشيها را در بر خواهد داشت.
ساير منابع مصرفي رسمي و غير رسمي مثل رمزارزها نيز از ديگر مواردي است كه جاي اما و اگرهاي بسياري را دارد. نگاه خوشبينانه به اين موضوع ناظر بر اين مطلب مهم است كه سهم بهرهبرداري رمزارزها از پتانسيل توليد و بهرهبرداري تجهيزات برقي در اين سيستم كمتر از 0.5درصد است كه نميتواند در مصرف نهايي برق در كشور تعيينكننده باشد. از طرفي مجري طرح نيروگاههاي آبي متوسط و كوچك و مشاركت بخش غير دولتي (خصولتي و خصوصي) اظهار مي دارد كه اکنون 15درصد از ظرفيت انرژيهاي كشور برقآبي است و بيش از 10درصد از برق مصرفي در اين نيروگاهها توليد ميشود.
در سال آبي گذشته كاهش بارشها باعث شد تا ارتفاع و حجم مخزن سدهاي داراي نيروگاه برقآبي به شدت كاهش يابد و از اين رو تامين برق در روزهاي پيك مصرف برق قطعا با محدوديتهايي روبهرو است كه ما را با قطعي برق زمانبنديشده روبهرو کرده است. براي روشن شدن موضوع بايد گفت كه اهميت توليد انرژي برقآبي به كميت آن نيست و بيشتر به قدرت بالاي مانور آن در شبكه، پايداري در شبكه و تامين كمبود برق مورد نياز در ساعات ضروري پيك مصرف خواهد بود . ضمنا بر اساس گزارش مقامات مسئول در وزارت نيرو در سال گذشته بهويژه در شش ماهه اول سال از طريق نيروگاههاي برقآبي بيش از 14 هزار و500 گيگاوات ساعت برق توليدشده كه حدود 76 درصد از اين ميزان توليد در حد فاصل ماههاي خرداد ، تير و مرداد و شهريور رقم خورده است.
با رعايت آمار فوق و ضريب رشد مصرف برق در سال جاري پيشبيني مي شود در چهار ماهه مورد اشاره سهم بيشتري از مصرف برق را شاهد باشیم و با در نظر گرفتن محدوديت منابع آبي و همانگونه كه اشاره شد از ابتداي خرداد تا پايان شهريور راهي جز زمانبندي مصرف و يا تعطيلي بخشي از فعاليتهاي توليدي و صنعتي پرمصرف در كشور نخواهيم نداشت. همچنين بر اساس آخرين اطلاعات و آمار ارائهشده از سوي وزارت نيرو و نيز در يك نگاه تطبيقي بايد گفت كه سهم نيروگاههاي برقآبي از توليد برق به دليل بارندگيهاي مناسب در سال 1397 از 5 درصد به 9 درصد در سال 1398 افزايش يافت و با توجه به محدوديت منابع آبي در سال آبي 1399 – 1400 اين سهم به كمتر از 5 درصد خواهد رسيد. در اين صورت يا ميبايد سهم توليد نيروگاههاي چرخه تركيبي را افزايش داد يا اينكه به چرخه سيستمي سهميهبندي رو آورد .
در كلام پاياني بايد گفت كه وزارت نيرو لازم است اقدامات فراگير خود را در سال 1400 براي توزيع برق كشور بصورت كاملا هوشمندانه و با هدف گذر از پيك تابستان به شرح زير به انجام برساند:
- مبارزه جدي و قاطع با ماینرهاي غيرمجاز در سطح كشور
- تعديل روشنايي راههاي بينشهري با رعايت اولويتهاي منطقهاي
- تعديل روشنايي معابر شهرها با توجه به محدوديتها و برنامه هاي كرونايي
رشد مصرف برق در فروردين ماه نشان داد كه با تابستاني سخت و گرم روبهرو هستیم كه در طي سالهاي اخير بي سابقه خواهد بود. ضمنا به دليل قرار گرفتن در اوضاع كرونايي و گرماي هوا، از هم اكنون شاهد افزايش تدريجي مصرف برق هستيم و به همين دليل نيازمند اقدامات جديدتري هستیم. كنترل مصرف برق ادارات و شركتهاي تابعه آنها ميتواند تا 50درصد مصرف را كاهش دهد.
