چالش ها و فرصت های حوزه انرژی

نقش انرژی بعنوان پیشران كلیه فعالیت های صنعتی و اقتصادی بر هیچ كسی پوشیده نبوده و در مقایسه با سایر فعالیت ها پررنگ­تر و اثر گذارتر شده است.

كشور ایران بعنوان یكی از كشورهای بزرگ دارای منابع نفتی و هیدروكربونی ، جایگاه ویژه ای را دارا بوده و به درستی در دهه های اخیر با توجه به تحولات مختلف اقتصادی، اجتماعی و فناورانه مانند  افزایش شهر نشینی، تغییر در الگوی مصرف و میزان مصرف گرایی و افزایش نفوذ و بهره گیری از فناوری های نوین، زندگی بشر با چالش ها و مسایل جدیدی در سبك زندگی و محیط زیست مواجه شده است.

در شرایطی كه دولت سیزدهم با درك واقعیت های حاكم بر حوزه انرژی و شناسایی نقاط قوت و ضعف این حوزه بعنوان یكی از فرآیندهای اثر گذار در نظام اجرایی و اقتصادی بتواند با ایجاد یك نظام تعاملی با بدنه اصلی اجرایی و عملیاتی در بخش های دولتی و خصوصی، پدیده هایی مانند چاقی و پیری جامعه، كمبود منابع آبی پایدار ، تغییرات آب و هوایی، آلودگی هوا، ایمنی و امنیت غذایی و پسماند در دهه های اخیر به مسایلی كلیدی برای بشر تبدیل شده اند كه آینده و بقای ما را تحث تاثیر خود قرار می دهند.

با این وجود این چالش ها در نوع خود پارادایم جدیدی از زندگی را رقم زده است كه مملو از فرصت ها و الگوهای نوین كسب و كار می باشد.

در این صورت لازم  است به مبحث مهم گذار انرژی بعنوان حقیقت پیش روی یكی از راهبردی ترین بخش های اقتصادی كشور توجهی خاص مبذول داشته چرا كه در سال های اخیر یكی از مهمترین مباحث مطرح شده در حوزه انرژی و موضوع سیاستی مربوط به آن، گذار انرژی و عوض شدن قواعد بازی در این حوزه است.

در این ارتباط معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری مطالعاتی را در زمینه های گذار انرژی بعنوان تعبیری برای تعیین محورهای اصلی تغییر و ضرورت برنامه ریزی جدید در حوزه انرژی بانجام رسانده.

این تغییرات را می توان در چهار بخش زیر طبقه بندی کرد:

برای تحقق هر یك از بخش های فوق و رونق بخشی به جریان توسعه كه بتواند فعالیت های اجرایی و عملیاتی را با توجه به تحولات پیش روی از تمركز زدایی و كمرنگ شدن نقش دولت به تقویت تصمیم سازی غیر متمركز و نیز دستیابی به سیستم های تولید پراكنده انرژی بجای سیستم های تولید متمركز انرژی واقف شویم.

در این حالت خلق اكوسیستم جدید یكپارچه و توسعه مدل های كسب و كار جدید شرایطی بوجود خواهد آورد كه بتوانیم از محوریت شركت های بزرگ انرژی به اكوسیستم جدید با بازیگران متفاوت شامل استارت آپ ها ، شركت های فناوری محور فعال در زنجیره تولید تا مدیریت انرژی و نظایر آن را فراهم آوری و ایجاد نمائیم.

همچنین شرایط موجود انحصاری بودن خدمات در تمام زنجیره  ارزش به جریان توسعه خدمات به صورت غیر متمركز و توسط بازیگران جدید در هریك از حلقه های زنجیره ارزش پایدار گردد.

در این شرایط و با توجه به مطالعات صورت گرفته برای ابعاد و اجرای اثرگذار به منظور حركتبه سمت پایداری برای كربن زدایی باضافه بهینه سازی اقدام نموده تا انطباق منطقی برای این مهم حاصل گردد.

در این شرایط می توان با بهره گیری از توان بخش خصوصی بویژه از طریق شركت های نوپا و استارت آپ ها از پایش دوره ای جریان انرژی به پایش به هنگام و دقیق جریان انرژی دست یافته و تعامل محدود با مشتركان و نگاه آنها بعنوان مصرف كنندگان بدون قدرت به حركت پویا به سمت مدل های كسب و كار مشتری محور تغییر یابد.

با توجه به نكات پیش گفته و در یك نگان كلان در جهت تمركز دولت سیزدهم به موارد كلیدی برای درك چالش ها و فرصت های حوزه انرژی ، لازم است با بهره گیری از قابلیت ها و توانمندی های ایجادی در دو دهه اخیر در بخش خصوصی كشور نسبت به درك واقعیت ها و تقویت توانمندی های یاد شده اقدام نموده كه می تواند بعنوان یك رسالت جدی در حوزه انرژی برای دولت سیزدهم باشد.

این نكات عبارتند از:

• وابستگی شدید تولید انرژی در ایران به سوخت های فسیلی به همراه بازده پایین و آلایندگی آن
• لزوم افزایش بهره وری و ایجاد تنوع در منابع و مكان های تولید و توزیع انرژی
• لزوم تولید و توزیع انرژی با هزینه و بهره وری مناسب در مناطق دور دست و محـروم

• لزوم ارائه راه حل های نوآورانه در جهت پاسخگویی به تغییرات اقلیمی و چالش های آن
• لزوم افزایش هوشمندی و ارائه راه حل های نوآورانه در جهت بهینه سازی مصرف انرژی بویژه در بخش های خانگی و نظایر آن

• بهره گیری موثر از جمع آوری و تحلیل كلان داده ها به منظور مدیریت و برنامه ریزی بهینه برای حوزه های انرژی و وابسته به آن

 برای درك واقعیت های ذكر شده ضرورت دارد مسایل و راهكارهای جدیدی برای موضوعات استراتژیك پیش بینی و سپس به مرحله اجرا درآورد.

این در شرایطی است كه وابستگی شدید تولید انرژی در ایران به سوخت های فسیل به همراه بازده پایین و آلایندگی بالای آنهاست .در این رابطه لازم است مسایل پیش روی حوزه  انرژی را بعنوان نكات  استراتژیك مورد توجه قرار داده و برای هر یك راه حل مناسبی را با مشاركت فعالان اجرایی و عملیاتی و با اولویت بهره گیری از ظرفیت های بخش خصوصی بانجام رساند.

بطور مثال با توجه به محدود بودن منابع نفت وگاز (منظور تولید و دسترسی به آنهاست ) ضرورت دارد توسعه و بهینه سازی شیوه های جایگزینی تولید انرژی نظیر برقی سازی سیستم حمل و نقل و یا گرمایش مورد نیاز و نظایر آن را از طریق جلب شركت های خدمات  انرژی كنترل و به جریان بهینه سازی مبدل ساخت.

ارائه راه حل های نوآورانه

همچنین با توجه به بازده پایین نیروگاه های سوخت فسیلی، میتوان با بهره گیری و استفاده از فناوری های تولید همزمان برق، سرما و حرارت در استحصال گاز كربنیك تولید انواع كودهای شیمیایی و گوگرد را مورد توجه جدی قرار داد در این رابطه لزوم تولید و توزیع انرژی با هزینه و بهره وری مناسب در كشور و بویژه در مناطق دور دست و محروم می تواند مدیریت برنامه ریزی را برای ارائه راه حل های نوآورانه در جهت پاسخگویی به تغییرات اقلیمی و چالش های آنها را طراحی و سپس به مرحله اجرا در‌آورد.

در این صورت زنجیره فعالیت شركت ها بویژه در بخش خصوصی حوزه انرژی می تواند بعنوان یك راهكار، دولت را پشتیبانی نموده با بهره گیری از شركت های پرتوان و بویژه شركتهای جدید استارت آپی كه در شرف تاسیس و راه اندازی هستند به یك نظام مورد قبول برای مدیریت و برنامه ریزی حوزه انرژی دست یافت.

نمودار زنجیره فعالیت شركت های بخش خصوصی در حوزه انرژی:

با ملاحظه نمودار فوق می توان چالش حوزه تولید انرژی را بطور خلاصه و بشرح زیر و نیز با رعایت نكات پیش گفته برای دستیابی به راه حل ها و راهكارهای موجود نام برد:

• محدود بودن دسترسی به منابع نفت وگاز ( سرمایه ، تكنولوژی ، دانش روزآمد و …)
• وابستگی زیر ساخت موجود به سوخت های فسیلی
• بازده پایین نیروگاههای سوخت فسیلی
• آلایندگی بالای سوخت های فسیلی در كشور
• نبود تولید پراكنده و ریز شبكه ها برای توسعه ( فرآیندی)
• عدم بهره برداری از منابع تجدید پذیر
• سختی انتقال انرژی به مناطق صعب العبور در كشور
• تغییرات شدید اقلیمی در سراسر كشور

در این صورت و با توجه به شرایط حاكم بر نظام های اجرایی و عملیاتی بویژه در حوزه های انرژی و صنایع وابسته آن و نیز با ملاحظه نكات پیش گفته  می توان راهكارهای زیر را بعنوان فرصت های حوزه انرژی برای دولت سیزدهم مطرح نموده تا با بهره گیری از این ظرفیت ها بتوان نسبت به رفع چالش های پیش گفته اقدام و زمینه های لازم را برای رشد و شكوفایی حوزه انرژی بعنوان مهمترین بخش جریان توسعه اقتصادی در كشور فراهم آورده و از این طریق ضریب رشد اقتصادی و توان پیشرفت را در تمام زمینه ها ایجاد و به مرحله عمل رساند.

این راهكارها عبارتند از:

• توسعه و بهینه سازی شیوه های جایگزین تولید انرژی ، استفاده از فرآوری های جانبی در تولید انرژی همچون آب گرم استخراج شده همراه نفت

• تولید و استفاده از بیوگاز و سوخت های سبز
• استفاده از تكنولوژی تصفیه آلاینده های نیروگاهی
• استفاده از كاتالیزورهای بهینه ســـازی احتـــراق
• استحصال گاز كربنیك
• توسعه فناوری های تولید انرژی از منابع تجدید پذیر
• ابداع تكنولوژی های جدید جهت كاهش هزینه و افزایش راندومان تولید تجهیزات مربوط به نیروگاههای تجدید پذیر

• استفاده از فناوری های تولید همزمان برق ، سرما و حرارت در نیروگاههای حرارتی
• استحصال گازكربنیك و سایر آلاینده ها
• تولید انواع كودهای شیمیایی و گوگرد
• تمركز بر انرژی های خورشیدی، زمین گرمایی و هسته ای (با رعایت پروتكل ها)

در این صورت ضرورت دارد دولت با هماهنگی پتانسیل های موجود در بخش خصوصی كشورتلاش نماید در گام اول نسبت به مدیریت و برنامه ریزی حوزه انرژی اقدام نموده و چالش های حاضر نظیر نبود بستر هماهنگ برنامه ریزی، عدم دسترسی به هنگام داده ها در بخش تقاضا، بكارگیری سیستم های قدیمی مدیریت اطلاعات، عدم توجه به معماری پایدار، نبود اطلاعات كافی روند آتی تغییرات اقلیمی و نیز نبود زیر ساخت تبادل بی واسطه انرژی را حل و فصل نماید.

پشتیبانی همه جانبه بخش خصوصی

و در كلام پایانی اینكه دولت در این مقطع حساس و با شناخت چالش ها و راهكارهای پیش گفته می تواند با پشتیبانی همه جانبه بخش خصوصی نسبت به پیاده سازی سیستم یكپارچه مطالعاتی با تمركز بر شناسایی اثرات بلند مدت روندهای انرژی و نیز  استفاده از زیر ساخت زنجیره بلوك برای تشخیص میزان مصرف و پرت انرژی و همچنین استفاده از سنسورهای هوشمند، اعلام به هنگام خرابی و وجود بحران در شبكه انتقال و توزیع و همچنین استقرار سیستم های مانیتورینگ محلی و بررسی الگوی مصرف و كشف الگوی بهینه در هر اقلیم تولید و فروش بی واسطه انرژی ونهایتا” زیر ساخت های بررسی و ارائه راهكار برای واحدهای مصرف كننده اقدام نموده كه می تواند بهترین فرصت برای دولت سیزدهم باشد.

در این صورت توجه كلیه دست اندركاران را به چهار مقوله زیر برای هدایت هر چه بهتر حوزه انرژی در كشور جلب می نماید:

الف –  تولید: افزایش تولید انرژی از منابع پایدار، اسـتفاده بهینه از  گازهای فلر و بهینه سازی نیروگاههای فسیلی

 ب –  مدیریت و برنامه ریزی حوزه انرژی: استفاده از سیستم های هوشمند برای مدیریت و برنامه ریزی منسجم در حوزه انرژی

 ج –  توزیع: استفاده از سیستم های هوشمنـــد بــرای بهینه سازی توزیع انرژی

 د –  مصرف: مدیریت و بهینه سازی همزمان مصرف انرژی با كمك  از پتانسیل ها وتوانمندی های بخش خصوصی دركشور

 امید می رود با توجه و امعان نظر ملی نسبت به موارد پیش گفته بتوان از بحران های عدیده حوزه انرژی عبور كرده و بنیادهای توسعه را در كشور پایدار کرد.

رضا پدیدار، رئیس كمیسیون انرژی و محیط زیست اتاق تهران