توانمندسازی روان‌شناختی از فرد تا فرهنگ
توانمندسازی روان‌شناختی از فرد تا فرهنگ؛
واکاوی رویکرد هویت‌محور در بازآفرینی سرمایه اجتماعی و زیست‌بوم تاب‌آوری ملی
مسیر پایداری و بالندگی یک ملت از درون ذهن فرد آغاز می‌شود و تا ژرفای فرهنگ و هویت آن امتداد می‌یابد؛ شعار راهبردی «از فرد تا فرهنگ» به عنوان قطب‌نمای مأموریت ملی تاب‌آوری فرهنگی هویت‌محور با هدایت علمی دانشگاه حکیم سبزواری، گامی نو در جهت پیوند میان توانمندی‌های روان‌شناختی شهروندان و سرمایه‌های نمادین جامعه برای رویارویی با بحران‌های عصر معاصر برداشته است.
به بیان بنیانگذار خانه تاب آوری دکتر محمدرضا مقدسی مأموریت ملی تاب‌آوری هویت‌محور، توانمندسازی روان‌شناختی از فرد تا فرهنگ را محقق می‌سازد.
جهان معاصر با شتابی فزاینده در مسیر دگرگونی‌های ساختاری، فناورانه، اقلیمی و روانی حرکت می‌کند. در این چشم‌انداز پر از عدم قطعیت، جوامعی که فاقد سازوکارهای درونی برای انطباق، بالندگی و معنابخشی به بحران‌ها باشند، در معرض فرسایش سرمایه‌های انسانی و زوال هویت فرهنگی قرار می‌گیرند. در ادبیات نوین سلامت روان و جامعه‌شناسی معاصر، تاب‌آوری دیگر صرفاً یک ویژگی انفرادی برای بازگشت به نقطه صفر پس از تروما نیست، بلکه فرایندی پویا، جمعی، زاینده و تکاملی به‌شمار می‌رود. نقطه آغازین این تکامل، توانمندسازی روان‌شناختی است؛ جریانی پرقدرت که وقتی ریشه در جانمایه روان فردی می‌دواند، مرزهای انتزاعی تنهایی انسان را پشت سر می‌گذارد، در ساختار خانواده متبلور می‌شود، در محلات و نهادهای مدنی جریان می‌یابد و سرانجام به عمق بوم‌سازگان فرهنگی یک ملت نفوذ می‌کند. شعار راهبردی «از فرد تا فرهنگ»، شالوده نظری و عملی مأموریت ملی تاب‌آوری فرهنگی هویت‌محور است که با هدایت علمی دانشگاه حکیم سبزواری طراحی و اجرا شده تا پیوند میان عاملیت فردی و ثروت نمادین فرهنگی را برای رویارویی با چالش‌های عصر حاضر بازتعریف نماید.
توانمندسازی روان‌شناختی در نخستین لایه خود، بر مفهوم عاملیت و تسلط ادراک‌شده استوار است. انسان ناتوان، رخدادها را از دریچه انفعال، درماندگی آموخته‌شده و تقدیرگرایی منفی تفسیر می‌کند، درحالی‌که انسان توانمند روان‌شناختی از چهار مؤلفه اساسی یعنی احساس معنا در کار و زیست، احساس شایستگی و خودکارآمدی، احساس خودمختاری و خودمختاری ارادی و در نهایت احساس اثرگذاری بر پیرامون برخوردار است. این چهار ستون مفهومی نشان می‌دهند که توانمندسازی، توزیع مکانیکی منابع نیست، بلکه آزادسازی ظرفیت‌های شناختی، عاطفی و رفتاری فرد برای بازشناسی خویشتن است. هنگامی که یک انسان به این آگاهی درونی دست می‌یابد، در مواجهه با ناملایمات شخصی یا شوک‌های اجتماعی دچار فروپاشی هویتی نمی‌شود. او بحران را فرصتی برای بازآفرینی می‌داند و به‌جای درغلتیدن در اضطراب فلج‌کننده، سازوکارهای انطباقی منعطف را فعال می‌سازد. ازاین‌رو، فرد تاب‌آور نقطه ثقل هرگونه تغییر اجتماعی پایدار است و هیچ سیاستی بدون سرمایه‌گذاری بر بازسازی شناختی و هیجانی او به بار نخواهد نشست.
با وجود این، نگاه جزیره‌ای به روان انسان، یکی از خطاهای بنیادین روان‌شناسی سنتی بوده است. فرد مجزا از بافت، سرابی بیش نیست؛ انسان در خلاء زندگی نمی‌کند، بلکه همواره در دیالوگی مداوم با محیط نمادین، روابط میان‌فردی و تاریخ جمعی خویش نفس می‌کشد. امتداد منطقی توانمندسازی فردی، نهاد خانواده است؛ جایی که الگوهای مقابله‌ای و پیوندهای عاطفی نخستین‌بار تمرین می‌شوند. خانواده توانمند، شبکه‌ای امن از مراقبت، پذیرش بی‌قیدوشرط و معنابخشی به کمبودها فراهم می‌آورد. هنگامی که افراد توانمند خانواده‌های منسجم را شکل می‌دهند، لایه بعدی این پیوستار یعنی جامعه محلی پدیدار می‌گردد. تاب‌آوری محله‌محور حاصل ضرب توانایی‌های فردی در اعتماد متقابل و همبستگی اجتماعی است. در این تراز، توانمندسازی روان‌شناختی جلوه‌ای عینی می‌یابد، زیرا افرادی که احساس اثرگذاری دارند، در حل چالش‌های زیست‌محیطی، اقتصادی و آسیب‌های اجتماعی محله خود به بازیگرانی فعال تبدیل می‌شوند و شبکه حمایتی غیررسمی را استوار می‌سازند که تاب‌آوری بومی نام دارد.
حرکت از فرد به سوی اجتماع، در نقطه غایی خود ناگزیر باید در فرهنگ لنگر بیندازد. فرهنگ، هوا و اقلیمی است که انسان‌ها در آن معنا می‌آفرینند، رنج را هضم می‌کنند و امید را زنده نگه می‌دارند. شعار «از فرد تا فرهنگ» که به عنوان پرچم راهنمای مأموریت ملی تاب‌آوری فرهنگی هویت‌محور توسط دانشگاه حکیم سبزواری برافراشته شده، نشان‌دهنده یک جهش پارادایمی در نظام دانشگاهی و اندیشه‌ورزی کشور است.
دانشگاه حکیم سبزواری با درک مسئولیت اجتماعی دانشگاه نسل چهارم و حکمت‌بنیان، مأموریتی ملی را بر عهده گرفته که رسالت آن تبیین و پیاده‌سازی سازوکارهایی است که تاب‌آوری را از سطحی صرفاً درمانی یا تسکینی به جایگاه یک خرد جمعی زیست‌بوم‌گرا ارتقا می‌دهد.
این نهاد علمی با محوریت‌بخشی به هویت اصیل ایرانی و اسلامی، یادآور می‌شود که پایداری در برابر امواج جهانی‌سازی یکدست‌کننده و بحران‌های تمدنی، تنها در صورتی ممکن است که ریشه‌های روان‌شناختی مردم با سرچشمه‌های فرهنگی و کهن‌الگوهای معنابخش تاریخی‌شان پیوند دوباره بخورد.
مأموریت ملی تاب‌آوری فرهنگی هویت‌محور در دانشگاه حکیم سبزواری بر این پیش‌فرض محکم تکیه دارد که توانمندی و تاب‌آوری عاریتی نیست و با رونوشت‌برداری مکانیکی از نظریه‌های غربی حاصل نمی‌شود. ادبیات غنی زبان و فرهنگ ایرانی مشحون از استعاره‌ها و مفاهیمی است که هسته سخت تاب‌آوری را تشکیل می‌دهند؛ از صبوریِ کنش‌مند و فتوت تا همبستگی، ایثار، مدارا، امید به فرجام نیک و مفهوم معناخواهی در دل رنج. دانشگاه حکیم سبزواری با تعریف این مأموریت خطیر ملی، مسیر هم‌گرایی میان تخصص‌های روان‌شناختی، جامعه‌شناسی، علوم شناختی و مطالعات فرهنگی را هموار ساخته است تا از این مجرا، مفهوم هویت نه به عنوان امری منجمد و موزه‌ای، بلکه به مثابه موتوری محرک برای ارتقای تاب‌آوری اجتماعی و بازتولید امید فعال به کار گرفته شود. در این رویکرد، هویت همان سامانه ایمنی روانی جامعه است که مانع از الیناسیون و پوچی مفرط جوانان در طوفان‌های هویتی عصر اطلاعات می‌گردد.
هویت، شیرازه‌ای است که تجارب زیسته نسل‌ها را به هم پیوند می‌دهد و سبب می‌شود که فرد خود را جزئی از یک کل پیوسته، باشکوه و ادامه‌دار ببیند. روان‌شناسی هویت‌محور معتقد است بزرگ‌ترین منبع زوال توانمندی روانی، گسست هویتی و احساس بی‌ریشگی است. انسانی که نداند به چه میراثی تعلق دارد، در نخستین گردبادهای ناملایمات دچار احساس فروپاشی و درماندگی می‌شود. اما زمانی که توانمندسازی روان‌شناختی با مایه‌های هویتی عجین گردد، فرد در سخت‌ترین برهه‌های تاریخی نیز برای حیات خود معنایی فراتر از منافع فردی زودگذر می‌یابد. مأموریت ملی مستقر در دانشگاه حکیم سبزواری به دقت روی همین گره‌گاه دست گذاشته است؛ هدایت جریان بازاندیشی فرهنگی به‌گونه‌ای که مؤلفه‌های بومی، ادبیات حماسی و عرفانی، باورهای اصیل مذهبی و الگوهای کهن پهلوانی و مددکاری ایرانی بازخوانی شوند و در قامت ابزارهای روان‌شناختی نوین برای جامعه امروز کارآمدسازی گردند.
مسیر «از فرد تا فرهنگ»، یک خیابان دوطرفه پویاست. از یک سو، آموزش مهارت‌های خودآگاهی، شفقت به خود، هوش هیجانی، حل تعارض و سواد عاطفی سبب پرورش شهروندانی خوداتکا و مسئولیت‌پذیر می‌شود. از سوی دیگر، جامعه‌ای که اتمسفر فرهنگی آن مروج همدلی، گفت‌وگوی بین‌نسلی، کرامت انسانی و تکریم مشارکت مدنی است، بستری امن فراهم می‌آورد تا بذرهای توانمندی روان‌شناختی در وجود هر کودک و نوجوانی جوانه بزند. فرهنگ تاب‌آور، فرهنگی است که شکست را پایان راه نمی‌انگارد، بلکه آن را گامی در مسیر پختگی و کشف ناشناخته‌ها تعریف می‌کند. در چنین فرهنگی، سرزنشگری افراطی جای خود را به پذیرش سازنده می‌دهد و به جای انزوای مرضی، دستگیری و پیوندهای وثیق اجتماعی نهادینه می‌شود. بازتاب این دگرگونی در نظام باورها، نگرش‌ها و رفتارهای عامه، همان هدفی است که مأموریت ملی تاب‌آوری در بیانیه‌های راهبردی خود جست‌وجو می‌کند.
یکی از وجوه برجسته پیوند توانمندسازی فردی با تاب‌آوری فرهنگی هویت‌محور، نقش آن در ارتقای سرمایه اجتماعی کشور است. سرمایه اجتماعی حاصل سه عنصر اساسی اعتماد متقابل، شبکه‌های ارتباطی منسجم و هنجارهای همیاری است. فرسایش تاب‌آوری روان‌شناختی، به سرعت به کاهش اعتماد اجتماعی و افزایش بدبینی منجر می‌گردد. هنگامی که مأموریت ملی دانشگاه حکیم سبزواری شعار از فرد تا فرهنگ را محور پژوهش‌ها، کارگاه‌ها و برنامه‌های مداخله‌ای خود قرار می‌دهد، در واقع در حال ترمیم شریان‌های حیاتی اعتماد عمومی است. شهروندی که از نظر روانی احساس شایستگی و امنیت درونی می‌کند، دیگران را تهدید یا رقیب قلمداد نمی‌کند، بلکه آنان را شرکای زیست جمعی خویش می‌داند. در چنین جامعه‌ای، سرمایه نمادین فرهنگی بارور می‌شود و هزینه‌های روانی، درمانی و حتی اقتصادی ناشی از آسیب‌های نوپدید اجتماعی مانند اعتیاد، طلاق و خشونت به شکلی چشمگیر فروکش می‌کند.
رویکرد هویت‌محور در تاب‌آوری فرهنگی، از رهگذر آموزش و پرورش، دانشگاه‌ها و رسانه‌ها امکان تحقق کامل می‌یابد. نمی‌توان انتظار داشت که بدون ورود به ساحت گفتمان‌سازی رسانه‌ای و محتوای آموزشی، از سطح رفتارهای فردی به ژرفای فرهنگ رخنه کرد. مأموریت ملی هدایت‌شده توسط دانشگاه حکیم سبزواری، الگوهایی را پیشنهاد می‌کند که از طریق آنها نهاد آموزش از حالت حافظه‌محور خارج شده و به فضایی برای زیست همدلانه و پرورش مهارت‌های تاب‌آوری هویت‌بنیان تبدیل شود. نسل جوان امروز نیازمند شنیدن روایتی نو از هویت خویش است؛ روایتی عاری از تعصبات فرساینده و در عین حال سرشار از اصالت، امید و عزت نفس ملی. آموزش تاب‌آوری در این الگو به معنای خاموش کردن نقدهای اجتماعی یا دعوت به انفعال نیست، بلکه تجهیز ذهن جوانان به ابزارهای تاب‌آوری شناختی، خلاقیت در حل مسائل پیچیده، پایداری هدفمند در پیگیری آرمان‌ها و قدرت حفظ پیوستگی فرهنگی در جهان به شدت دگرگون‌شونده است.
توانمندسازی روان‌شناختی در ابعاد جمعی خود، مستقیم بر مقوله سلامت معنوی و روانی اثرگذار است. در دنیایی که مصرف‌گرایی لجام‌گسیخته و پوچ‌گرایی پنهان، روان انسان‌ها را تکه‌تکه کرده است، بازیابی ریشه‌های هویتی و فرهنگی، منبعی لایزال برای آرامش درونی و مقاومت روانی فراهم می‌سازد. باور به اینکه ما وارثان تمدنی خردورز، سخاوتمند و صلح‌جو هستیم و پیوند با شبکه‌ای از مفاهیم ایمانی متعالی، سپری نامرئی در برابر اضطراب‌های اگزیستانسیال و احساس رهاشدگی پدید می‌آورد. مأموریت دانشگاه حکیم سبزواری با ادغام این مفاهیم عمیق در فرمول‌های روان‌شناختی کاربردی، توانسته است مفهوم تاب‌آوری را از رویکرد انفعالی و بیمارستان‌محور، به سوی مدل ارتقایی، جامعه‌نگر و پیشگیرانه سوق دهد؛ مدلی که در آن هر فرد یک سنگربان فرهنگی و هر جمع یک شبکه حمایتی روانی است.
پیوستار از فرد تا فرهنگ، سازمانی منسجم از کارکردهای بین‌رشته‌ای را طلب می‌کند که دانشگاه حکیم سبزواری با تعریف این مأموریت ملی، شجاعانه به عنوان پرچمدار آن وارد میدان شده است. در این مسیر، دانشگاه فقط یک صادرکننده مدرک یا ناظر پژوهشی دورافتاده از درد جامعه نیست؛ بلکه در متن چالش‌های هویتی، روانی و اجتماعی قرار می‌گیرد و به عنوان بازوی فکری کشور، مسیر پیوند علم روان‌شناسی با واقعیت‌های میدانی و فرهنگ غنی اقلیمی را هموار می‌سازد. تبدیل مفاهیم نظری تاب‌آوری به برنامه‌های عملیاتی در سطح مدارس، اصناف، سازمان‌ها، خانواده‌ها و تشکل‌های مردمی، جوهره اصلی تحقق این مأموریت بزرگ است تا از فردی که مهارت‌های مهار تنش را می‌آموزد، جامعه‌ای بالنده سر برآورد که در آن فرهنگ عمومی بر پایه ارزش‌هایی چون دگرخواهی، شرافت، پایداری ملی و هویت راستین قوام یافته است.
همچنین در بستر چالش‌های اقتصادی و تلاطم‌های معیشتی که بسیاری از جوامع در حال گذر با آن دست‌به‌گریبان هستند، رویکرد توانمندسازی روان‌شناختی مبتنی بر هویت فرهنگی اهمیتی مضاعف می‌یابد. هنگامی که منابع مادی با محدودیت مواجه می‌شوند، این ذخایر روان‌شناختی و پیوندهای اجتماعی برگرفته از فرهنگ مشترک هستند که مانع از فروپاشی بافت جامعه می‌گردند.
فرهنگ یاری‌گری، سنت‌های همبستگی خانوادگی و تاریخی، و معناداری رنج‌ها، تاب‌آوری معیشتی را تضمین می‌کنند و نمی‌گذارند فقر اقتصادی به ورشکستگی اخلاقی و روانی منجر شود. رسالت هویت‌محور مأموریت ملی دانشگاه حکیم سبزواری، بازتولید همین ذخایر نمادین است تا جامعه ایران بتواند با تکیه بر خودباوری تاریخی و توانمندی فردی، پیچ‌های سخت تاریخی را پشت سر بگذارد و تعادل روانی و پایداری مدنی خود را به بهترین شکل حفظ کند.
در افق آینده، تحقق کامل شعار «از فرد تا فرهنگ» مستلزم هم‌افزایی همه‌جانبه میان نخبگان دانشگاهی، سیاست‌گذاران اجتماعی، رسانه‌ها و نهادهای مدنی است. دانشگاه حکیم سبزواری با تبیین علمی این افق و تقبل مأموریت ملی تاب‌آوری فرهنگی هویت‌محور، چارچوب نظری و نقشه راه اقدام را ترسیم کرده است. اکنون نوبت شبکه‌سازی ملی است تا آموزه‌های این توانمندسازی روان‌شناختی در تمامی ساختارها جاری شود. توانمندسازی فردی باید به غنای تعاملات خانوادگی بینجامد، انسجام خانوادگی باید سرمایه محلات را فزونی بخشد، و تشکل‌های محلی باید در پیوند با خرده‌فرهنگ‌های بومی، فرهنگ کلان ملی را استواری بخشند. این سیر تکاملی و هم‌افزا، جامعه را در برابر هرگونه گسست روانی و تهاجم هویتی روئین‌تن می‌سازد و تضمین می‌کند که انسان ایرانی در عین به‌روز بودن و استقبال از جهان معاصر، بر خاکریزی از اصالت‌های کهن و سرمایه‌های روانی بی‌بدیل خویش استوار بایستد و حیات اجتماعی را با شادابی، پایداری و امید بازآفریند.
مالکیت معنوی «خانه تاب‌آوری ایران» با شماره ثبت ۱۴۰۳۵۰۱۴۰۰۰۱۰۸۳۹۳۶ در مرکز مالکیت معنوی کشور به ثبت رسیده و به‌عنوان یک خیر عام و موروثی فرهنگی وقف آگاهی‌بخشی جامعه شده است.
رسالت بنیادین این مجموعه، ارتقای سلامت روان و توانمندسازی روان‌شناختی از فرد تا فرهنگ است. بنابراین، هرگونه استفاده تجاری، تحریف یا بهره‌برداری غیرمجاز از نام، لوگو، محتوا و دستاوردهای آن، افزون بر پیگرد قانونی، اقدامی غیراخلاقی در مسیر زوال اخلاق حرفه‌ای محسوب می‌شود. حفظ اصالت این سرمایه اجتماعی، صیانت از حقوق همگانی و پاسداشت تلاش‌های علمی فعالان این عرصه است.
