مروری بر وضعیت و چالش های ارزیابی اثرات محیط زیستی در ایران
به دلیل ارتباط و پیوستگی اجتنابناپذیر عوامل اقتصادی، اجتماعی و بومشناختی در سیاستهای راهبردی کشور و برنامههای کالن، بهویژه در برنامههای توسعهای، قانونمند شدن مقوله محیط زیست و در نتیجه شــکلگیری قانون ارزیابی اثرات زیستمحیطی، موضوعی محرز و انکارناپذیر است.
به گزارش عصراقتصاد، پیشبینی، جلوگیری یا کاهش بروز پیامدهای منفی و آثار سوء ناشی از فعالیتهای انسانی در محیط زیست به نحوی که کاهش یا رفع آن آثار در محیط و بازگشت به وضعیت اولیه، از کنترل خارج نشده و غیرممکن نشود، از علل عمده توجه به ارزیابی اثرات زیستمحیطی است.
در این گزارش به تعریف، اهمیت و اهداف ارزیابی زیستمحیطی و انواع آن، پیشینه تدوین قوانین و مقررات ملی و بینالمللی درخصوص آن و اقدامات و دستاوردهای اجرای فرایند ارزیابی اثرات زیستمحیطی در کشور در این زمینه اشاره شده است.
طبق مصوبه شماره 138شورای عالی حفاظت محیط زیست ایران در فروردینماه 1373 ،هفت نوع پروژه بزرگ عمرانی مش مول ارزیابی اثرات زیستمحیطی شدند. در ادامه، جمهوري اســامي ايران در آذرماه 1373 در بند »الف« تبصره »82 » قانون دوم توســعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، نسبت به پذيرش موضوع ارزيابي اثرات زیستمحیطی در چارچوب مصوبه قانوني خود اقدام کرده است.
اگرچه با قانوني شدن این امر در ايران، روند طرحها و پروژههايي كه مورد ارزيابي قرار گرفتهاند رو به افزايش بوده و همچنين توجه برنامهريزان بيش از گذشــته به ادغام مالحظات زیستمحیطی در فعاليتهاي عمراني معطوف شــده اســت، اما نتايج بهدست آمده نشاندهنده روند صعودي موضوع تخريب محيط زيست در كشور است
خلاصه مدیریتی
یکی از ابزارهای مهم و اساسی برای دستیابی به اهداف توسعه پایدار در بخش محیط زیست، برنامهریزی در راســتای ارزیابی آثار زیستمحیطی پروژههاو طرحهای توسعهای است؛ ارزیابی اثرات زیستمحیطی، فنی است که براساس آن، همه مراحل عملیات یا پروژهای که در راستای توسعه صورت میگیرد، از نظر آثار مثبت و منفی آن بر کیفیت محیط زیست بررسی میشود.
بهصورت کلی، برای دستیابی به موضوع مهم توســعه پایدار، نیاز به تلفیق ملاحظات کلان (بالادستی) زیستمحیطی در سیاستها، برنامهها و طرحهای کشــور، قبل از اجرایی شدن آنها در عرصههای میدانی توسعه است.
لذا ارزیابی اثرات زیستمحیطی، از طریق فرایندی قاعدهمند، اثرات احتمالی مثبت یا منفی یک پروژه را بر محیط زیست، مورد بررسی قرار داده و به رد یا قبول آن پروژه یا طرح به تصمیمگیران، کمک میکند. این موضوع از آن برای اهمیت دارد که ارزیابی اثرات زیستمحیطی یکی از عناصر اصلی تشکیل مدیریت زیستمحیطی است و متعاقبا چنین مدیریتی ضرورت اعمال چنین ارزیابیای را توجیهپذیر میسازد
در سالهاي اخير به دليل وضع قوانين و مقررات، انجام و تهيه گزارشهاي ارزيابي در بسياري از كشورهاي جهان الزامي شده است؛ به نحوی که امروزه، كمتر كشوري يافت ميشود كه نسبت به مقوله ارزيابي اثرات زیستمحیطی ناآشنا باشد. در کشور ما برای اولین بار در سال 1373 ،موضوع ارزیابی اثرات زیستمحیطی پروژههاو طرحها، وجه قانونی به خود گرفت. نزديك به سه دهه از اجرای فرایند ارزیابی آثار زیستمحیطی میگذرد، اما متأسفانه نتایج مناسب و قابل ملاحظهای از اجرای آن حاصل نشده و حتی روند تخریب محیط زیست ناشی از فعالیتهای انسانی، روند صعودی به خود گرفته است.
در اين گزارش تلاش شده تا به ضرورت وجود قوانين و مقررات ارزيابي زیستمحیطی و نياز به اعمال و اجراي آنها در كشور پرداخته شود و همچنین مقایسهای بین قوانين ارزيابي اثرات زیستمحیطی برخي از كشورهاي توسعهيافته و درحال توسعه با قوانين موجود در ايران انجام پذیرد. در این مطالعه، مشکلات، تنگناها و محدوديتهاي ارزيابي اثرات زیستمحیطی در کشور نیز تشریح شده است.
نتایج حاصل از گزارش موجود در بررسی و تحلیل ابعاد مختلف ارزیابیهای آثار زیستمحیطی در ایران نشان میدهد که مهمترین چالشها و محدودیتهای موجود، در حوزههای قوانین و مقررات (نواقص و خلاهای قانونی)، دستگاههای اجرایی و ازجمله دســتگاه متولی (قابلیتها و رویکردها)، بدنه ضعیف کارشناسی سازمان حفاظت محیط زیست در بررسی گزارشهای ارزیابی زیستمحیطی، عدم صلاحیت کافی مشاوران نسبت به تهیه گزارشهای ارزیابی، دیدگاه نادرست کارفرمایان و مجریان طرحها و پروژهها نسبت به مقوله محیط زیست، روش کار ارزیابی زیســتمحیطی، فرایند تهیه و ارزیابی گزارشهای بازنگری طرحها، پایش، کنترل و نظارت و ضعف مشارکتهای مردمی است.
همچنين یکی از مشــکلات قوانین موجود درخصوص ارزیابی آثار زیستمحیطی پروژههاو طرحها در کشور، ریشــه در ترجمهای بودن آنها از متون قانونی کشورهای دیگر دارد؛ درحالی که با توجه به تفاوتهای فرهنگی، محیطی و اقلیمی، این امر نیازمند بررســی تخصصی برای هریک از مناطق کشور است. لذا در این گزارش، پیشنهادهایی برای ارائه احكام تكميلي و بهبود وضعيت ارزيابي اثرات زیستمحیطی در كشور ارائه شده است. مهمترین پیشنهادهای قابل پیگیری در دولت به شرح ذیل ارائه میشود:
· تصویب طرح یا لایحه قانون ارزیابی محیط زیست کشور به صورت خاص و مستقل، به منظور ضمانت اجرایی و تقویت بازدارندگی
· توجه به ارزیابی زیستمحیطی راهبردی در سیاستها، برنامه و طرحهای کلان کشور قبل از اجرا
· در نظر گرفتن ارزش کالاها و خدمات زیستبومی در تهیه و تصویب طرحها در مبادی تأیید اولیه آنها توسط سازمان برنامه و بودجه و سایر دستگاههای اجرایی مرتبط
· ایجاد ردیف بودجه اختصاصی برای طرح توانمندســازی نظام ارزیابی محیط زیست کشور
· توجه به نظارت و پایش محیط زیســت اجرای طرحها و پروژههاپس از صدور موافقتهای محیط زیستی با ایجاد سيستم نظارتي و پايش يا كنترل زیستمحیطی طرحها و پروژهها با افزایش کمی وکیفی نيروي انساني در ادارات كل حفاظت محيط زيست استانها و حذف سامانههای پايشي و نظارتي سنتي
· ارتقای دانش فنی و تخصصی مخاطبان مرتبط با فرایند ارزیابی محیط زیست کشور ازجمله کارفرمایان، مشاوران، کارشناســان (حوزه ستادی و استانی سازمان حفاظت محیط زیست)
· انجام پژوهش کاربردی با موضوع آسیبشناسی فرایند ارزیابی محیط زیست کشور با تأکید بر تبیین جایگاه آمایش سرزمین، ارزیابی توان بومشناختی، ارزیابی زیستمحیطی راهبردی، ارزیابی اثرات تجمعی و ارزیابی اثرات زیستمحیطی
· ایجاد استقلال مالی مشاوران و عدم وابستگي مالي به مجري طرح یا کارفرما از طریق تعیین مشاور و پرداخت هزینههای تهیه و انجام گزارشهای ارزیابی اثرات زیستمحیطی، از کانال بخشهای تحقیقاتی سازمان حفاظت محیط زیست. پیشنهاد دیگر در این خصوص، استفاده از ظرفیت ملی محیط زیست به است؛ بدین معنا که مجری طرح یا کارفرما، هزینههای مربوطه را مستقیما حساب صندوق واریز کرده و پرداخت حقالزحمه مشاور، با تصمیم و نظارت سازمان حفاظت محیط زیست، در مراحل مختلف پیشرفت کار انجام شود
· ارتقای دانش و فرهنگ زیستمحیطی و بيان نمودن اهميت محيط زيست و طرح مسائل و مشکلات موجود زیستمحیطی از طريق رسانههاي مختلف ديداري، شنيداري و نوشتاري يا از طريق مراكز آموزشي در كليه سطوح و به تناسب نوع جامعه به منظور افزایش دانش زیستمحیطی جامعه و مسئوليتپذيري كليه مسئولان نسبت به تصميمگيريهای درست و حفظ محيط زيست
· توجه ویژه به موضوع حسابرسی محیط زیست
· رتبهبندي مشاوران برحسب نوع طرح يا پروژه به وسیله بخشهای تحقیقاتی سازمان حفاظت محیط زیست، به دلیل تعدد و تنوع طرحها و پروژههاي مشمول انجام مطالعات ارزيابي زیستمحیطی
مقدمه
طبق تعریف، به تمامی فعالیتها و کارهایی که انسان برای بهتر کردن زندگی خود در محیط زیست انجام میدهد، توسعه گفته میشود. حال اگر قرار باشد که این توسعه در بلندمدت پایدار باشد، باید شرایطی را که محیط زیست و منابع طبیعی به عنوان بستر توسعه برقرار کرده است، مدنظر قرار دهد. اگر محدودیتهای محیط زیست نادیده گرفته شوند، توسعه اقتصادی در نهایت به تخریب آن منجر خواهد شد. بنابراین دیدگاهی که حفاظت محیط زیست را مانعی بر سر راه توسعه اقتصادی تلقی کند، بسیار کوتهنظرانه است. لذا توسعه صحیح فعالیتهای انسانی نیازمند آن است که در تمام مراحل برنامهریزی و مدیریت، به محدودیتهای محیط زیست و منابع موجود در سرزمین، توجه شود.
به صورت کلی، دستیابی به تعادل مابین محیط زیست، جامعه و اقتصاد به منظور برآورده کردن نیازهای جاری بدون به خطر انداختن توانایی نسلهای آینده در برآورده کردن نیازشان، ضروری در نظر گرفته میشود. توسعه پایدار به عنوان یک هدف از طریق ایجاد تعادل در این سه رکن پایداری به دست میآید. این موضوع منجر به هدایت ســازمانها در پذیرش رویکردی نظاممند نسبت به مدیریت زیستمحیطی از طریق استقرار سامانههای مدیریت زیستمحیطی با هدف کمک به رکن زیستمحیطی از ارکان پایداری شده است.
در فرايند سير تكامل مديريت محيط زيست، به عنوان يك نظام گسترده و پويا براي مواجهه با آلودگي و تخريب محیط زیست، رويكردهاي پيشگيرانهاي مورد توجه قرار گرفتهاند.
در اين راستا، از اواخر دهه 1960 ميالدي، ارزيابي اثرات زیستمحیطی EIA به عنوان فعاليتي به منظور شناسايي و پيشبيني اثرات يك پروژه بر روي رفاه و سلامت انسان و نيز بر محيط بيوژئـــوفيزيكي مورد توجه قرار گرفته است. همچنين بررسي و انتشار اطالعات ايـن اثـرات مطرح شده و اجراي قانوني آن جايگاه ويژهاي در كشورهاي مختلف جهان یافته است. در سطح كشور، قوانين با مصوبات و زیستمحیطی شاخه مهم و مستقلي از حقوق عمومي تلقي ميشود كه با اصل پنجـاهم قـانون اساسـي قوام گرفته و اخيرا قوانين مربوط به ارزيابي اثرات زیستمحیطی از تكوين و تكامل نسبي برخوردار شده است. ارزیابی آثار توسعه بر محیط زیست روشی است برای اطمینان از رعایت ضوابط، معیارها و قوانین محیط زیستی در طرحهای مختلف که هدف اصلی آن پیشبینی، شناسایی و تجزیه و تحلیل دقیق کلیه نشانزدهای مثبت و منفی یک طرح بر محیط زیست طبیعی و انسانی است. برنامهریزان و تصمیمگیران توسعه اقتصادی ـ اجتماعی باید از محدودیتهای اعمالشده از سوی محیط زیست آگاه باشند و در این زمینه، ارزیابی اثرات زیستمحیطی روشی است که ملاحظات زیستمحیطی را در فرایند برنامهریزی و مدیریت برنامههای توسعه اقتصادی ـ اجتماعی وارد میکند.
امروزه ارزیابی اثرات زیستمحیطی به عنوان یکی از مؤلفههای اثرگذار در برنامهریزی و سیاستگذاریهای زیستمحیطی جایگاهی واقعی یافته است. اثرات محیط زیستی در اشکال و انواع مختلف مثبت و منفی، مستقیم و غیرمستقیم، کوتاهمدت و بلندمدت، اولیه و ثانویه، نقطهای و تجمعی، نمود پیدا میکنند. لذا ارزیابی زیســت محیطی میزان کمی وکیفی اینگونه عوامل را بهطور قاعدهمند و براساس استانداردها و ضوابط و دستورالعملها مورد بررسی قرار میدهد و با شناسایی مهم و غیرمهم بودن اثرات، روشهای حذف یا کاهش و همچنین نحوه کنترل و پایش آنها را ارائه میدهد. هدف از ارزیابی اثرات زیستمحیطی کمک به جلوگیری، به حداقل رساندن و یا جبران هرگونه خطر زیستمحیطی و در اغلب موارد تأثیرات اجتماعی است. ازجمله پیامدهای عدم انجام مطالعات ارزيابی اثرات محيطزيستی پروژهها، به شرح زير است:
· عدم آگاهی از پيامدهای محيط زيستی مهم و ماندگار، عدم تعيين اقدامات اصالحی مناسب و درج آن در برنامهها
· عدم آگاهی از درآمدها و هزينههای محيط زيستی پروژهها، بروز اثرات مخرب جبرانناپذیر در محیط زیست
· بالا رفتن نرخ هزینه بر درآمد اجرای پروژهها، افزایش هزینههای جبران صدمات و آثار زیستمحیطی پروژههادر سطح ملی
· افزایش مخاطرات زیستمحیطی در سطح محلی، منطقهای و ملی شامل ریزگردها، سیل، رانش زمین، آلودگی هوا و فرسایش خاک، افزایش احتمال انقراض گونههای گیاهی و جانوری
· افزایش احتمال شیوع بیماریها و آفات گیاهی، جانوری و انسانی، افزایش نارضایتیهای اجتماعی و عدم برخورداری از مدیریت مشارکتی در کشور
· عدم دستیابی به اهداف توسعه پایدار در سطح محلی، منطقهای، ملی و بینالمللی
با توجه به اثرات تخریبی و گاهی غیرقابل جبران و بسیار پر هزینه بســياري از پروژههاي توسعه، ارزيابي زیستمحیطی بهعنوان يك ابزار غیرقابل جبران و بسيار پ با توجه به اثرات تخريبي و گاهی قدرتمند براي دستيابي به توسعه پايدار از سال 1373 در كشور ايران جايگاه قانوني يافته است. ولیکن متأسفانه با گذشت بيش از سه دهه، همچنان كشور درگير معضالت ناشي از ارزيابيهاي زیستمحیطی است. لذا در اين گزارش سعي شده تا ضمن آسيبشناسي قوانين مرتبط با ارزيابيهاي زیستمحیطی و نتايج مطالعات ارزيابيهاي كشورهاي پيشرو، پیشنهادهای اجرايي و نظارتي كاربردي را ارائه کند.
۱ .تعریف و اهميت ارزیابی آثار زیستمحیطی
1-1 تعریف
با برشمردن ویژگیهای ارزیابی اثرات زیســتمحیطی ، این ابزار به صورتهای زیر تعریف شده است:
· مطالعهای است که به بررســی اثرات یک پروژه پیشنهادی بر محیط زیست میپردازد
· مطالعهای است که با هدف برگزیدن بهترین ترکیب سود اقتصادی و هزینههای زیستمحیطی در یک منطقه مشخص انجام میشود
· مطالعهای است که به پیشبینی تغییرات ناشــی از اجرای یک پروژه مشخص بر کیفیت محیط زیست منطقه میپردازد
همچنین، براساس تعریف اتحادیه بینالمللی ارزیابی آثار زیستمحیطی(IAIA) ، ارزیابی را میتوان فرایند شناسایی، پیشبینی، ارزشیابی و اقدامات کاهش آثار بیوفیزیکی، اجتماعی و دیگر آثار مرتبط با توسعه پیشنهادی قبل از تصمیمگیری اصلی و عملیات اجرایی نامید.
2-1 اهمیت ارزیابی آثار زیستمحیطی طرحها و پروژههای بزرگ توسعهای کشور
ارزیابی آثار زیستمحیطی به دلایل ذیل از اهمیت به سزایی برخوردار است:
· ارزیابی آثار زیستمحیطی، ابزار مهم مدیریتی برای افزایش طول عمر بسیاری از پروژههاست.
· استفاده از این ابزار برای اجتناب از بروز خطاهای جبرانناپذیر و یا ایجاد صدمات زیستمحیطی، اجتماعی و یا اقتصادی ضروری است
· ارزیابی آثار زیستمحیطی، ســازوکاری برای آموختن از گذشته را ایجاد میکند که از اشــتباهات پرهزینه و حــوادث جلوگیری کرده و که مدیریت منابع را طی اجرا و پس از اجرای پروژه تقویت میکند
· ارزیابی آثار زیستمحیطی، موجبات حفاظت هرچه بیشتر از منابع را فراهم آورده و از بروز آثار جبرانناپذیر به محیط زیست جلوگیری میکند
· مجریان طرحها و پروژهها در زمانبندی تعیین شده، قادر به کاهش هزینهها میشوند. درنتیجه فشار بر اعتبارات مالی دولت کمتر میشود.
۲ .تعريف ارزيابي راهبردي زیستمحیطی و تفاوت آن با ارزيابي اثرات زیستمحیطی
علاوه بر ابزار ارزیابی اثرات محیط زیســتی، ابزار دیگری تحت عنوان ارزیابــی راهبــردی زیســتمحیطی (SEA) وجــود دارد. ارزیابی راهبردی زیســتمحیطی درواقــع تکمیلکننــده ارزیابــی اثرات زیستمحیطی (EIA ) اســت. تفاوت بین این دو آن است که ارزیابی راهبردی زیستمحیطی (SEA ) در مرحلهای زودتر از ارزیابی اثرات زیستمحیطی انجام میشــود. تا زمانی که یک پروژه مرتبط با محیط زیست وارد فرایند تصویب نشود، ارزیابی اثرات زیستمحیطی (EIA ) درخصوص آن انجام نمیشــود؛ ولی به این دلیــل که تصمیمهای مهم مرتبط با محیط زیســت اغلب باید در چارچــوب طرحها و برنامههای اولیه اتخاذ شود، ارزیابی راهبردی زیستمحیطی (SEA ) در مرحله برنامهریزی (طرحریزی) انجام شده و بهعنوان ارزیابی احتمالی اثرات زیستمحیطی سیاست و خط و مشــیها، طرحها و برنامهها، توصیف میشود.
ارزیابی راهبردی زیســتمحیطی (SEA ) يک فرايند و رويکرد قاعدهمند و نوين است که شناسایی، پيشبينی و ارزيابی اثرات و پيامدهای زیستمحیطی را در عالیترين سطوح تصميمگيری یعنی ســطح کلان مدنظر قرار میدهد. بررســی قوانين و مقررات ارزیابی راهبردی زیستمحیطی در کشورهای توســعهیافته و درحال توسعه نشان میدهد که اين قوانين بیشتر در سطوح بخشی و آمايش سرزمين کاربردیتر و مؤثرتر بودهاند و در اين زمينه کشــور انگلستان بهعنوان يکی از فعالترين کشورها در پايهريزی دستورالعملهای روششناسی مناسب این ابزار، شناخته شده است.
