سقوط ارزش دلاری یارانه به یک نهم

یارانه‌ای که در آغاز هدفمندی و در سال‌های پایانی دهه هشتاد خورشیدی ارزشی معادل چهل و پنج دلار داشت و در آن روزگار بخش درخور توجهی از هزینه‌های سبد معیشت اقشار کم‌درآمد را پوشش می‌داد، با تداوم امواج تورمی سهمگین و جهش‌های مکرر بهای ارز عملا بخش اعظم کارایی حمایتی خود را از دست داد و به مبلغی ناچیز تقلیل یافت.

با تنزل پیوسته ارزش پول ملی، قدرت خرید یارانه‌های نقدی برای دهک‌های پایین جامعه به گونه‌ای فرسایش یافت که این دریافتی‌ها دیگر توان تامین حداقل‌های زندگی روزمره خانوارها را ندارند و عملا نقش یک تسکین‌دهنده موثر اقتصادی را نیز ایفا نمی‌کنند.

در این میان، طرح کالابرگ الکترونیک نیز که بنا بود به عنوان سنگری ایمن در برابر توفان تورم خوراکی‌ها عمل کند، گرفتار وعده‌درمانی‌های مکرر مسئولان اجرایی شد و در گرداب کمبود اعتبارات و سردرگمی در نحوه تخصیص، فاصله خود را با واقعیت سفره‌های مردم عمیق‌تر ساخت.

اکنون در حالی که اخبار روزانه از تریبون‌های رسمی نوید افزایش و تقویت این سازوکار حمایتی را سر می‌دهند، تاخیرهای متوالی در به‌روزرسانی مبالغ سبب شده است که این طرح نیز گامی عقب‌تر از امواج شتابان رشد قیمت‌ها حرکت کند و نتواند ترمز افت رفاهی فرودستان را بکشد.

اول باید ترمزتورم را کشید

روزنامه عصر اقتصاد در پی تداوم جهش‌های قیمتی و ثبت ارقام نگران‌کننده در آمار تورم مردادماه، با دکتر عباس سلیمیان، اقتصاددان و استاد دانشگاه، پیرامون ریشه‌های بنیادین سقوط قدرت خرید جامعه به گفت‌وگو نشست.
وی در این بررسی تحلیلی به موشکافی دلایل ناکارآمدی سیاست‌های حمایتی کنونی پرداخت و نشان داد که چرا تزریق یارانه‌های نقدی بدون مهار موتورهای اصلی خلق نقدینگی، عملا قدرت مقابله با شتاب تورم را از کف داده است.

سلیمیان با ارزیابی دقیق روند اجرای طرح کالابرگ، از بی‌اثر شدن تدریجی این سازوکار به دلیل عدم انطباق اعتبارات حمایتی با نوسانات هفتگی بهای اقلام اساسی پرده برداشت و تداوم توزیع رانت ارزی در زنجیره تامین را عاملی مهم در تضعیف اثرگذاری یارانه مصرف‌کننده نهایی ارزیابی کرد.

وی در تحلیل خود تاکید ورزید که بازسازی پایدار توان معیشتی دهک‌های پایین، تنها با مهار کسری ساختاری بودجه و تثبیت متغیرهای کلان پولی امکان‌پذیر خواهد بود.

وضعیت بحرانی در بخش خورد و خوراک

این اقتصاددان در ادامه اظهار کرد: مرکز آمار ایران در تازه‌ترین گزارش خود از اوج‌گیری دوباره تورم در مردادماه ۱۴۰۵ خبر داده است. بر اساس این داده‌ها، تورم سالانه به ۶۹.۹ درصد رسیده و تورم نقطه‌به‌نقطه با ثبت رقم ۸۹ درصد نشان می‌دهد که خانوارهای ایرانی برای خرید مجموعه‌ای مشابه از کالاها و خدمات نسبت به مرداد سال گذشته، تقریباً دو برابر هزینه بیشتری پرداخت کرده‌اند.

وی ادامه داد: در بخش خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها، وضعیت حتی بحرانی‌تر است؛ این گروه با تورم ۱۲۷.۵ درصدی مواجه شده که بیانگر افزایش شدید قیمت اقلام ضروری و تأثیر مستقیم آن بر سفره خانوارهاست. گزارش مرکز آمار همچنین نشان می‌دهد فشار تورمی بر دهک‌های پایین‌تر بیشتر بوده و تورم سالانه دهک دوم به ۷۸.۳ درصد رسیده است؛ رقمی که عملاً توان خرید خانوارهای کم‌درآمد را به‌شدت کاهش می‌دهد و دسترسی آنها به نیازهای اولیه را محدودتر می‌کند.

سلاخی ارزش ریال در مسلخ نقدینگی

سلیمیان در تشریح دلایل بنیادین آب رفتن ارزش واقعی یارانه‌ها، ریشه اصلی این سقوط سهمگین را در کسری بودجه مزمن دولت‌ها و چاپ بی‌رویه پول دانست که به تضعیف مداوم پول ملی در برابر ارزهای معتبر انجامیده است.

وی تصریح کرد: زمانی که طرح هدفمندی یارانه‌ها در اواخر دهه هشتاد خورشیدی کلید خورد، پرداخت ماهانه چهل و پنج هزار و پانصد تومان معادل حدود چهل و پنج دلار ارزش داشت و رقمی کارساز در پوشش بخش بزرگی از سبد زیستی اقشار کم‌درآمد محسوب می‌شد.

با این حال، به دلیل فقدان انضباط پولی و تحمیل شوک‌های ارزی متعدد طی سالیان متمادی، ارزش دلاری یارانه پرداختی روندی پیوسته نزولی به خود گرفت و امروز دریافتی نقدی دهک‌های پایین حتی با وجود افزایش‌های اسمی، به رقم نازل حدود پنج دلار سقوط کرده است.

این تنزل هشتاد و هشت درصدی در ارزش دلاری یارانه نشان می‌دهد که سیاست‌گذار پولی در حفظ ارزش دارایی‌های اقشار ضعیف کاملا ناکام مانده و با اتکا به مسکن‌های موقت نتوانسته است مانع ذوب شدن توان خرید یارانه‌بگیران در کوره جهش‌های ارزی بشود.

بلعیده شدن پنج دلار در توفان تورم خوراکی‌ها

این اقتصاددان با استناد به آمارهای تورم مردادماه تاکید ورزید که سقوط یارانه از چهل و پنج دلار به پنج دلار زمانی عمق فاجعه را بیشتر آشکار می‌سازد که با انفجار نرخ تورم در گروه خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها مقایسه بشود.

وی یادآور شد: در شرایطی که تورم سالانه دهک دوم به هفتاد و هشت ممیز سه دهم درصد و تورم اقلام خوراکی به بالای صد و بیست و هفت درصد جهش یافته است، معادل پنج دلاری یارانه دریافتی خانوارها در ابتدای هر ماه عملا طی چند روز نخست در برابر هزینه‌های سنگین مواد غذایی تبخیر می‌شود.

سلیمیان خاطرنشان کرد: سیاست‌های ارزی ناکارآمد و توزیع رانت در حلقه‌های اولیه زنجیره تامین، مانع از اصابت منافع به مصرف‌کننده نهایی شده و تا زمانی که ترمز تورم کشیده نشود، بازگرداندن ارزش دلاری یارانه‌ها به ارقام ابتدایی از طریق پرداخت نقدی ناممکن خواهد بود.

سراب جبران در کویر کسری

دکتر عباس سلیمیان در ادامه بررسی سیاست‌های حمایتی اذعان کرد: تکیه بر مسکن‌هایی نظیر یارانه‌ درمانی و توزیع کالابرگ در اقتصاد تورم‌زده کنونی هرگز جواب نمی‌دهد و تا زمانی که ریشه‌های اصلی رشد نقدینگی مهار نشود، هرگونه تزریق نقدی یا اعتباری در گرداب گرانی‌ها بی‌اثر خواهد ماند.

وی با طرح پرسشی بنیادین پیرامون منابع مالی دولت یادآور شد که درآمدهای کلان و سود حاصل از اعمال نرخ سوم بنزین نیز به جای آنکه صرف تقویت زیرساخت‌های رفاهی و بازسازی قدرت خرید اقشار آسیب‌پذیر بشود، صرفا در چاه ویل کسری ساختاری بودجه و تامین هزینه‌های جاری دستگاه‌های اجرایی بلعیده می‌شود.